Sonderaktion (Akcja specjalna)

Sonderaktion (Akcja specjalna), akcja policji niemieckiej w Częstochowie przeprowadzona 9 XI 1939 roku. Uwięziono ok. 60 osób z terenu miasta i okolic (niepełny spis aresztowanych obejmuje 31 osób). Byli to działacze polityczni i społeczni, przedstawiciele władz miejskich, urzędnicy miejscy i samorządowi, nauczyciele, przemysłowcy i kupcy. Wśród aresztowanych znaleźli się m.in.: → Jan Szczodrowski – prezydent miasta, → Józef Dziuba – wiceprezydent, → Franciszek Wilkoszewski – wydawca i właściciel → „Gońca Częstochowskiego”, → Bolesław Stala – kierownik Wydziału Oświaty, → Edward Usakiewicz – kierownik Oddziału Zabudowy w Wydziale Technicznym, Jan Nowakowski – naczelnik Wydziału Finansowego Zarządu Miejskiego. Do akcji Niemcy użyli 12 kommand policyjnych złożonych z funkcjonariuszy gestapo (niemieckiej tajnej policji politycznej), Kripo (niemieckiej policji kryminalnej) i Schupo (niemieckiej policji ochronnej). Aresztowania w Częstochowie były elementem większej akcji przeprowadzonej na terenie całych Niemiec na rozkaz Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) w Berlinie w związku z rzekomym zamachem na Adolfa Hitlera w Bürgerbräukeller w Monachium 8 XI 1939. Z tego powodu szef urzędu IV RSHA w Berlinie SS-Oberführer Heinrich Müller nakazał natychmiastowe uwięzienie „wszystkich niebezpiecznych przeciwników państwa”. Aresztowanych osadzono w Niemieckim Zakładzie Karnym na Zawodziu w Częstochowie. W czasie przesłuchań Niemcy kładli nacisk na możliwie szerokie rozpracowanie środowiska, w którym więźniowie pozostali na wolności. Interesowała ich również przedwojenna działalność zatrzymanych. Większość więźniów została zwolniona 24 XII 1939, lecz nie na długo. Wyniki przesłuchań wzbogaciły materiał informacyjny gestapo. Zwiększyła się też liczba kart osobowych zakładanych dla każdego więźnia, a będących podstawą do dalszego działania w przyszłości.

Jan Pietrzykowski, Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945, Katowice 1985, s. 34–35, 223–224; Jan Pietrzykowski, Hitlerowcy w Częstochowie w latach 1939–1945, Poznań 1959, s. 23.