Gmachowski Antoni

Gmachowski Antoni (1892–1942), nauczyciel, księgarz, wydawca, działacz narodowy i społeczny. Ur. 21 lub 23 I 1892 w Sługocinku (wg E. Charta w miejscowości Golina), powiat koniński.

W Częstochowie był nauczycielem w → Państwowym Seminarium Nauczycielskim im. T. Kościuszki. W 1917 założył księgarnię (przy II Alei 39); specjalizował się w sprzedaży podręczników szkolnych i literatury pięknej, prowadził też wypożyczalnię książek. Od 1922 wydawał książki pisarzy polskich: J.I. Kraszewskiego, J. Korzeniowskiego, W. Łozińskiego, a także W. Biegańskiego. W wyniku kryzysu ekonomicznego zmuszony był w 1929 zamknąć księgarnię, a później wydawnictwo. W 1933 wznowił działalność wydawniczą, głównie w zakresie literatury dziecięcej. Brał udział w wystawach książki, m.in. w 1934 w → Wystawie Książki Polskiej oraz Regionalizmu Częstochowy i Okolicy. W końcu lat 30. wydał dzieła R. Dmowskiego. Gmachowski był działaczem społecznym: od 1924 przewodził Towarzystwu „Rozwój”. W 1927 został członkiem zarządu, później prezesem Towarzystwa Oświaty Narodowej. Był też członkiem zarządu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”; w lutym 1928 był współgospodarzem Balu Sokoła w Hotelu „Polonia” w Częstochowie. Należał też do → Stowarzyszenia Kupców Polskich. Aresztowany przez Niemców 30 III 1940 podczas tzw. Wielkiej Akcji, więziony był na Zawodziu w Częstochowie, 16 VII 1940 został wywieziony transportem do Sachsenhausen, później przeniesiony do obozu koncentracyjnego Dachau, tam zginął 12 IV 1942. Symboliczna inskrypcja znajduje się na cmentarzu św. Rocha w Częstochowie na grobie rodzinnym w sektorze 62, rząd 4, grób nr 1.

W małżeństwie z Marią Stawicką miał córkę Wiesławę (1918–2000).

Cmentarz św. Rocha w Częstochowie. Przewodnik biograficzny, pod red. J. Sętowskiego, Częstochowa 2012, s. 73; Edmund Chart, Spis pomordowanych Polaków w obozie koncentracyjnym w Dachau, Dachau – Monachium – Freimann – Dillingen [1946], s. 69; Ewa i Mirosław Zwolińscy, Słownik biograficzny regionu częstochowskiego, t. I, Częstochowa 2002, s. 63–64; – Zbigniew Grządzielski, Jan Pietrzykowski, Polentumsträger. Dzieje nauczycieli na ziemi częstochowskiej 1939–1945, Katowice 1988, s. 156–157; Jan Pietrzykowski, Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945, Katowice 1985, s. 230; – „Express Częstochowski” 1929, nr 283, s. 5; „Kurier Codzienny” 1926, nr 113, s. 4, 1927, nr 72, s. 2, nr 89, s. 3, 1928, nr 31, s. 3; – Urząd Stanu Cywilnego w Częstochowie, akt zgonu (córki Wiesławy) nr 1668/2000; – odpis z inskrypcji nagrobnej (tu data zgonu: 1941).