Wyspa fabryczna

Wyspa fabryczna, nieoficjalne określenie obszaru między Wartą a dzisiejszymi ulicami: Kanał Kohna i Strażacką. Wyspa powstała w XIX w.; powyżej starego ośrodka miejskiego wody Warty utworzyły drugą nitkę rzeki – niewielka część terenu została w całości otoczona wodami tej rzeki. Stara nitka Warty zyskała z czasem miano kanału. Gdy na wyspie zaczęto budować różne zakłady, obie nitki zostały uregulowane. W 1848 funkcjonowały tam młyny zbożowe o napędzie wodnym. Według planu Częstochowy z 1877 na wyspie znajdował się młyn → Bernarda Kohna, a za nim ul. Młyńska. Jej miejsce zajęła później bocznica kolejowa z przystankiem i magazynem przeładunkowym (na planie Częstochowy z 1922 nie jest jeszcze wyszczególniona). W 1909 na terenie wyspy, zwarto zabudowanym, działały: Fabryka i Farbiarnia Brass i Synowie, Papiernia i Młyn Parowy Ginsberga oraz Fabryka włókiennicza „Warta”. Ulokowała się tam także Fabryka Kwasu Węglowego „Henryków”. W podczas II wojny światowej – w czasie likwidacji getta (między wrześniem a październikiem 1942) Niemcy grupowali przymusowo ludność żydowską na przystanku kolejowym Warta i stamtąd wywozili ją do obozu zagłady w Treblince. Przejęta przez okupantów fabryka „Warta” stała się zakładem koncernu „Hugo Schneider A.G.”, produkującym amunicję i korzystającym z pracy przymusowej Żydów uwięzionych w przyfabrycznym obozie. Po zakończeniu II wojny światowej w zakładach wznowiono produkcję. W latach 70. i 80. na wyspie działały: Papiernia, → Częstochowskie Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Warta”, baza transportowa i warsztat mechaniczny wojewódzkiej Spółdzielni Pracy „Pralchem” – Farbiarni i Pralni Chemicznej (w obiektach byłej fabryki „Henryków”), oddział Zakładu Przerobu Złomu (dawna Podhurtowa Zbiornica Złomu „Złom” Władysława Buksińskiego), przystanek PKP Częstochowa – Warta oraz funkcjonujący od 1954 w zabudowaniach dawnej farbiarni (ul. Targowa 29) Zespół Szkół Mechaniczno-Elektrycznych (ZSME, dawna Zasadnicza Szkoła Metalowa). Teren zakładów poprzecinany był bocznicami kolejowymi, znajdowały się tam dwie obrotnice. Wyspa skomunikowana była z resztą miasta poprzez sześć mostów (pięć z ruchem kołowym i pieszym oraz jeden kolejowy). Funkcję ściśle przemysłową pełnił ów obszar do lat 90. Upadek wielkiego przemysłu wpłynął na degradację tej części miasta. Kanał – stare koryto Warty, zarósł i wysechł. Zabudowania fabryczne popadać zaczęły w ruinę. Na początku XX w. wyburzono obiekty papierni, a na jej miejscu rozpoczęto wznoszenie handlowej Galerii Jurajskiej. Dawny kanał rzeczny zasypano, a jego szlakiem poprowadzono nową ulicę: Kanał Kohna (nazwę upamiętniającą Bernarda Kohna – właściciela młyna i współwłaściciela Papierni, nadano w 2009). Pozostałości fabryki „Henryków” zburzono po sierpniu 2008 (jej teren obecnie zajmuje parking i trawnik). W zachowanych zabudowaniach dawnej fabryki „Warta” działają róże hurtownie oraz punkty handlowe i usługowe. Rampy i tory zlikwidowano, most kolejowy nie jest używany. Przy ul. Targowej 29 obok ZSME im. K. Pułaskiego działa Zespół Szkół im. gen. W. Andersa. Budynek administracyjny przystanku Warta był przez lata pozbawiony ochrony i uległ z czasem całkowitemu zniszczeniu. Obok jego pozostałości wzniesiono w 2009 pomnik autorstwa → Samuela Willenberga poświęcony Żydom wywiezionym z Częstochowy do obozu w Treblince. Plac przed monumentem nosi obecnie jego imię.

Książka adresowa miasta Częstochowy 1947, [b.m.r.w.], s. 124; – Spis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie na 1939 r., s. 47; Spis telefonów województwa częstochowskiego sporządzony według stanu abonentów na dzień 31 V 1983. Rok 1984/85, Warszawa 1983, s. 44; – Żydzi częstochowscy. Słownik biograficzny, pod red. J. Sętowskiego, Częstochowa 2020, s. 241 (biogram Bernarda Berka Kohna autorstwa Juliusza Sętowskiego); – Dorota Czech, Kalendarium przemysłu i rzemiosła Częstochowy i okolic, „Almanach Częstochowy” 2010, s. 61, 95; – A. Grabara, J. Małyska, J. Karski, W. Sokołowski, J. Skalski, T. Widuła, Kronika Papierni w Częstochowie 1867–1967, Częstochowa 1967, s. 6; – Tomasz Haładyj, Jest ulica Kanał Kohna!, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 26 V 2009, s. 2; Tomasz Haładyj, Ulica Kanał Kohna, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 8 II 2007, s. 1; – Witold Zembrzuski, Przewodnik informator po Częstochowie i okolicy z planem miasta, [b.m.w.] 1958, s. 157; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski