Wolności 10

Wolności 10, neobarokowa dwupiętrowa kamienica o ciekawie zdobionej architektonicznie i rzeźbiarsko elewacji frontowej. Wzniesiona przez → Markusa Gradsteina na przełomie XIX i XX w. przy ul. Teatralnej 24 (od 1917 ul. Kościuszki 24, od ok. 1932 Al. Wolności 10). Oficyny kamienicy zabudowane w czworobok wokół prostokątnego podwórza. Mieszkania wynajmowane były przez prywatnych lokatorów, lecz przez szereg lat kamienica służyła jako siedziba → Gimnazjum Żeńskiego Marii Słowikowskiej oraz władz wojskowych – rosyjskich, niemieckich i polskich. Do 1914 urzędował tu rosyjski naczelnik dywizji, działało też przedstawicielstwo Rosyjskiego Towarzystwa Transportowego. W 1915–18 w budynku funkcjonowała niemiecka komendantura garnizonu częstochowskiego. Znajdowała się tu również kantyna wojskowa; 10 XI 1918 żołnierze niemieccy poturbowali gromadę ludzi, którzy chcieli się dostać do magazynu żywności w tejże kantynie. Od listopada 1918 kamienica służyła Wojsku Polskiemu (WP). Od 12 XI 1918 w budynku funkcjonowała komenda placu WP (jej komendantem był → Szymon Domański). W 1920 znajdowało się tu dowództwo okręgu generalnego – Kielce, filia szpitala garnizonowego, urzędował też sędzia wojskowy. Od 1921 funkcjonowało dowództwo XIV Brygady Piechoty, → Dom Oficera Polskiego i (do 1928) biblioteka oraz czytelnia koła częstochowskiego → Towarzystwa Wiedzy Wojskowej. Od początku lat 30. do 1934 działały tu komendy miejska i obwodowa → Związku Strzeleckiego. Od 1932 w budynku miało siedzibę prywatne Pogotowie Ratunkowe (→ pogotowia ratunkowe) kierowane przez lekarzy: → Edwina Petrykata, → Stanisława Szwedowskiego i → Arnolda Brama. W kamienicy zamieszkiwały znane w Częstochowie osoby, m.in. inżynier → Stanisław Wiernik (prowadził tu laboratorium chemiczne), adwokat Ludwik Bukowski, po 1945 lekarze: → Edward Borkowski, → Witold Kotliński, → Czesław Grzybowski, urzędnicy państwowi, m.in. (do 1921) komisarz lasów państwowych Mariusz Grudziński. Po 1945 znajdowała się tu siedziba Związku Uczestników Walki Zbrojnej o Niepodległość i Demokrację oraz Przychodnia Lekarzy Specjalistów. W latach 80. od frontu swoją siedzibę miała pierwsza w Częstochowie prywatna galeria sztuki (Patrzyków).

Książka adresowa miasta Częstochowy 1947, s. 33, 38, 41, 42; – Katalog zabytków sztuki, Miasto Częstochowa, pod red. Z. Rozanow i E. Smulikowskiej, Warszawa 1995: cz. 1, Stare i nowe miasto, Częstochówka i przedmieścia, opracowanie autorskie Z. Rozanow i E. Smulikowska, Warszawa 1995, s. 97; – Nekrologi „Gońca Częstochowskiego” 1906–1925, opracowali J. Sętowski i A. Nalichowska, Częstochowa 2011, s. 36, 133; – Lech Mastalski, 7 Dywizja Piechoty w latach 1918–1939, Częstochowa 2012, s. 313; Jan Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, Warszawa 1987, s. 80; – „Goniec Częstochowski” 1918, nr 248, s. 3, 1932, nr 60, s. 3; – Handlowiec. Kalendarz dla spraw handlu i przemysłu m. Częstochowy na 1913 r., [Częstochowa 1913?], s. 191, 196, 197.

Juliusz Sętowski