Wilsona ulica

Wilsona ulica, ciąg komunikacyjny w częstochowskiej dzielnicy → Stare Miasto. Powstał w XIX w. Ulica funkcjonowała pod różnymi nazwami, m.in.: Wały, Wały Kolejowe, Wały Górne, Wały Prawe (zaczerpnięte od usypisk ziemnych powstałych po wykopie wykonanym dla torowiska kolei oraz od murowanego ogrodzenia torowiska); ciągnęła się wzdłuż torów aż do północnych krańców miasta określanych jako Kule. Od 1901 nosiła nazwę Aleksandrowska, ukazującą wzrastający prestiż miejsca. Na przełomie XIX/XX w. po stronie wschodniej ulicy pojawiła się zabudowa wielkomiejska – kamienice mieszkalne, budynek → Nowej Synagogi, działały w okolicy także zakłady przemysłowe i inne firmy. W czasie I wojny światowej, pod okupacją niemiecką, powrócono do stosowania różnych odmian nazwy „Wały”. W 1926 zmieniono nazwę ulicy, nadając jej patrona – prezydenta USA Thomasa Woodrow Wilsona (dokonano tego w związku z obchodami 150. rocznicy ogłoszenia niepodległości Stanów Zjednoczonych). W okresie międzywojennym przy ul. Wilsona pojawiły się nowe inwestycje – obiekty mieszkalne, dworzec autobusowy (od 1932; działał obok synagogi). Funkcjonowały tam także zakłady przemysłowe: tartak parowy Edmunda Klawego, fabryka mebli. W czasie okupacji niemieckiej południowa część ul. Wilsona (od ul. Kawiej do I Alei) została włączona w obszar getta dla ludności żydowskiej. Obszar ten nie był w większości ogrodzony, oprócz fragmentu wzdłuż ul. Wilsona – ogrodzenie separowało → getto od linii kolejowej. Działające przy tej ulicy zakłady przejęli Niemcy, zorganizowali oni tam także magazyny mienia zrabowanego Żydom. W okresie okupacji została obrabowana i zrujnowana Nowa Synagoga. Pozostałe zabudowania nie odniosły uszkodzeń. W końcowym okresie okupacji przy ul. Wilsona Niemcy ulokowali ewakuowany ze Lwowa instytut prof. Rudolfa Weigla – produkował on wówczas szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu na potrzeby okupantów (po zakończeniu okupacji niemieckiej przy ul. Wilsona 6/8 działalność prowadziły polskie instytucje sanitarne: Zakład Produkcji Szczepionki im. R. Weigla oraz Państwowy Zakład Higieny). Ulica ta, od 1952 nosząca nazwę Braci Kąkielów (działaczy komunistycznych), w okresie PRL zachowała dawną rangę – ruiny synagogi przebudowano na obiekt kulturalny: → Filharmonię Częstochowską (w latach 60. zlikwidowano istniejący obok dworzec PKS). Ponadto usytuowano przy tej ulicy: pawilon rzemieślniczy, nową zajezdnię autobusów → Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego (MPK) i samochodów Miejskiego Przedsiębiorstwa Oczyszczania (pod nr. 44/54), Powiatową Kolumnę Sanitarno-Epidemiologiczną (pod nr. 6/8, w obiekcie mieszczącym wcześniej instytut R. Weigla), a od 1975 → Wojewódzką Stację Sanitarno-Epidemiologiczną, powstałą z przekształcenia → Miejskiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej. Funkcjonowała początkowo pod nr 6/8, a następnie w wyremontowanym budynku pod nr 34 (na początku XXI w. częstochowski Sanepid opuścił te zabudowania). Na części ulicy położono nawierzchnię asfaltową. Całkiem nowym akcentem w okolicy stały się wzniesione w pewnym oddaleniu od pasa jezdni bloki – wieżowce mieszkalne. W latach 70. ulica ta została trwale przecięta przez nowy odcinek dwupasmowej al. Lenina (obecnie Al. → Jana Pawła II). Niemożliwy stał się bezpośredni przejazd i przejście z południowego fragmentu (od I Alei do Al. Lenina) na północny (od ul. → Kawiej do ul. → Kiedrzyńskiej). W 1990 przywrócono całej ulicy przedwojennego patrona. Obecnie najważniejszą instytucją przy ul. Wilsona jest Filharmonia Częstochowska. Działają w tej okolicy różne sklepy, punkty usługowe, firmy. Na południowym odcinku od strony torów utrzymywane są wysokie drzewa chroniące przed hałasem i słońcem. Z kolei północny fragment, z nawierzchnią szutrową, zabudowany jest głównie domami jednorodzinnymi, znajdują się wzdłuż niego ogrody i prywatne garaże; dawna zajezdnia MPK służy prywatnym firmom.

Tomasz Haładyj, Wały prezydenta Wilsona, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 12 IV 2005, s. 4–5; – Jan Pietrzykowski, Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945, Katowice 1985, s. 78; – Maria Stępień, „Nazwy dzielnic, placów i ulic miasta Częstochowy w rozwoju historycznym”, s. 70 (praca magisterska – maszynopis w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy); materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski