„Wełnopol”

„Wełnopol”, zakład włókienniczy w Częstochowie istniejący w 1886–2005. W 1886 belgijska spółka „Peltzer i Synowie” rozpoczęła budowę pierwszych obiektów fabrycznych: sortowni, farbiarni, czesalni, przędzalni wełny oraz magazynów. W 1887 uzyskano zezwolenie na wzniesienie dodatkowej przędzalni i kotłowni, zaś w następnym roku stolarni, warsztatu mechanicznego i magazynów. W 1897 przy zakładzie uruchomiono garbarnię skór owczych. Od 1887 wznoszono domy dla pracowników fabryki (majstrów, urzędników i kierownictwa) i ich rodzin. Administrator (dyrektor) mieszkał w osobnym domu (tzw. Pałacyk; zburzony w latach 50. w czasie wytyczania i budowy obecnej Al. Niepodległości). Robotnicy spoza Częstochowy wynajmowali izby mieszkalne na Stradomiu i Ostatnim Groszu. W zakładzie pracowali mężczyźni i kobiety. W 1899 grupa pracowników fabryki założyła spółdzielnię: Towarzystwo Spożywcze „Pomoc”. Na początku XX w. Fabryka Przędzy Czesankowej „Peltzer i Synowie” otworzyła własne biura sprzedaży w Łodzi i Moskwie. Złe warunki pracy, wyzysk, brak odpowiednich mieszkań skłaniały robotników do aktów sprzeciwu i organizowania strajków; do żądań o charakterze socjalnym zaczęły także dochodzić postulaty polityczne. W 1910 właściciel fabryki przystąpił do spółki „Towarzystwo Anonimowe Przemysłu Włóknistego” z siedzibą w Paryżu; dyrektorem zakładu został Leon de Hagen. W czasie I wojny światowej, w wyniku niemieckiej okupacji fabryka poniosła znaczne straty (40 % majątku); wywieziono część surowców, wiele maszyn, wszystkie pasy transmisyjne oraz 31 ton części z miedzi, aluminium i brązu. Na zakładzie i położeniu jego pracowników niekorzystnie odbił się również powojenny kryzys oraz załamanie gospodarcze z 1929–33 (obiekt działał wówczas cztery dni w tygodniu, po siedem godzin dziennie). Pomimo wielu trudności fabrykę modernizowano – od 1930 zakład posiadał własne źródło energii elektrycznej i cieplnej. Ponadto przy zakładzie działała orkiestra, wybudowano także korty tenisowe. Z powodu zmniejszających się płac, gróźb redukcji i złych relacji w zakładzie 9 XI 1934 robotnicy „Peltzerów” ogłosili strajk, który trwał 47 dni. Od wybuchu II wojny światowej i po zajęciu Częstochowy przez Niemców do połowy 1942 fabryka nie zmieniła charakteru produkcji. Po przejęciu zakładu przez niemiecki koncern „Hasag” z Lipska, fabryka, pod nazwą „Hasag Apparatebau”, została przekształcona w zakład zbrojeniowy wytwarzający amunicję dla wojska niemieckiego (umowa kupna pomiędzy przedstawicielami „Hasagu” a administratorem francuskiej spółki akcyjnej przemysłu włóknistego sporządzona została w czerwcu 1943). Po likwidacji getta w Częstochowie w 1942 główną siłę roboczą kierowanej przez Niemców fabryki stanowili robotnicy przymusowi narodowości żydowskiej (upamiętniono ich tablicą, wmurowaną w 2009 w ścianę jednego z budynków na terenie byłej fabryki). Mieszkali oni początkowo w tzw. małym getcie, a od czerwca 1943 byli przetrzymywani w obozie przyfabrycznym (złożonym z baraków ogrodzonych drutem kolczastym), pilnowanym przez członków niemieckiej straży przemysłowej, którzy terroryzowali robotników. Niemcy prowadzili tam także selekcje, osadzonych wywożono do Rzeszy lub na miejsce egzekucji na cmentarzu żydowskim w Częstochowie. W grudniu 1944 obóz przyfabryczny (oraz inne tego rodzaju obiekty przy pozostałych zakładach „Hasag” w Częstochowie) zostały objęte nadzorem członków SS przybyłych z Płaszowa. W styczniu 1945 obozy „Hasagu” na terenie Częstochowy podporządkowano komendzie niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. 17 I 1945 wkraczające do Częstochowy wojska radzieckie uwolniły więźniów „Hasagu”. Wojskowe władze radzieckie przejęły kontrolę nad budynkami fabryki „Peltzery”. Od 25 I 1945 rozpoczęła działalność Państwowa Fabryka Amunicji „Peltzery” (polski zarząd państwowy funkcjonował tam od 22 V 1945). Następnie działała jako Państwowe Zakłady Mechaniczne „Metal”. Od 16 IX 1946 w części zabudowań fabrycznych wznowiono produkcję włókienniczą, pod egidą nowo powołanych Państwowych Zakładów Przemysłu Wełnianego Nr 11. Fabryka wymagała remontów, brakowało maszyn i personelu. W 1948 przejęto zabudowania zakładów „Metal”. W 1950 wyprodukowano pierwsze kilogramy przędzy; fakt ten upamiętniony został płaskorzeźbą, wykonaną przez pracownika fabryki Kazimierza Sikorskiego, którą wmurowano w ścianę obok wejścia do przędzalni. Od 1951 fabryka nosiła nazwę Częstochowskie Zakłady Przemysłu Wełnianego 1-go Maja (rok później człon „Częstochowskie” zmieniono na „Stradomskie”). Od 1970 zakład działał jako Przędzalnia Czesankowa „Wełnopol” (taką nazwę nadano w wyniku konkursu rozpisanego wśród załogi). W okresie Polski Ludowej zakład rozbudowywano oraz modernizowano jego park maszynowy. Od 1956 funkcjonowała obok fabryki remiza strażacka, ponadto przy ul. Mickiewicza działał hotel robotniczy „Dom Młodego Robotnika” wraz ze świetlicą, uruchomiono także przedszkole dla dzieci pracowników. W latach 70., w szczytowym okresie rozwoju zakładu pracowało w nim 3600 osób. W 1980 powstał na terenie „Wełnopolu” oddział NSZZ „Solidarność”, działał tam ponadto Niezależny Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego. W 1981–82 liczba zatrudnionych gwałtownie spadła, zmniejszyła się także produkcja, jednak w 1984 „Wełnopol” był drugą pod względem wielkości produkcji przędzalnią w Polsce. Po 1998 fabryka przestała funkcjonować, a jej budynki zaczęły popadać w ruinę. Zakład zlikwidowano w 2005. Na początku XXI w. część jego zabudowań kupiły firmy szwalnicze Limar Sp. z o.o., Dantex i Back.Up.Poland, ulokowała się tam też fabryka wózków „Wampol” oraz kilka mniejszych firm. Z kolei w gruntownie wyremontowanym biurowcu dawnego „Wełnopolu” umiejscowiono Pierwszy Urząd Skarbowy w Częstochowie.

Jan Pietrzykowski, Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945, Katowice 1985, s. 213–214; – Przędzalnia czesankowa „Wełnopol” 1886–1986, Częstochowa 1986, s. 3–29; – Franciszek Sobalski, Przemysł częstochowski (1882–1914), Częstochowa 2009, s. 101–108; – Tomasz Haładyj, Od Peltzerów do Pelcerów, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 31 XII 2003–1 I 2004, s. 4–5; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski