Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza – oddział w Częstochowie

Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza – oddział w Częstochowie, powstał w 1956 na fali październikowej odwilży z inicjatywy → Józefa Mikołajtisa przy wsparciu pedagoga i polonisty → Józefa Wójcickiego. W pierwszym zarządzie oddziału znaleźli się: J. Mikołajtis (przewodniczący), J. Wójcicki (wiceprzewodniczący), Zbigniew Żmigrodzki (sekretarz) oraz Jadwiga Rogowska (skarbniczka). J. Mikołajtis kierował pracą oddziału aż do 1986. W 1956–89 najaktywniejszymi osobami w TLiAM byli: Maria Borys, Elżbieta Cichla-Czarniawska, Henryk Czarniawski, Wanda Dziadkiewicz, Czesław Erber, Aleksandra Gdesz, → Leon Jelonek, Barbara Kubicka-Czekaj, Bronisława Kulka, Edmund Łągiewka, Barbara Łągiewka, Teresa Majak, Maria Pernal, Jan Polakowski, → Stanisław Pospieszalski, Maria Rolska, Tadeusz Starczewski, Kazimiera Zdzisława Szymańska, Stanisław Tujak, Maria Wyporska, Maria Zając, Zbigniew Żmigrodzki. Oddział Częstochowski TLiAM był sprawnie działającym „ośrodkiem naukowym” badającym historię miasta i regionu. Wiele artykułów i szkiców, które wyszły spod pióra członków oddziału, zapoczątkowało badania regionalne (historia szkolnictwa, nekropolie częstochowskie oraz tradycje literackie miasta). Indywidualna działalność naukowa Mikołajtisa dotyczyła przede wszystkim literatury romantycznej, między innymi twórczości Juliusza Słowackiego oraz związków Zygmunta Krasińskiego z dworkiem w Złotym Potoku. Ukoronowaniem badań regionalnych Mikołajtisa była Historia literatury ziemi częstochowskiej (Częstochowa 1982). Książka nadal pozostaje jedyną pracą próbującą ukazać w sposób całościowy tradycje literackie miasta od średniowiecza do I połowy XX w. Oddział pod kierunkiem Mikołajtisa organizował szereg akcji odczytowych poświęconych literaturze polskiej, skierowanych do szerokiej publiczności, sesje naukowe o organizacyjnym rozmachu, odczyty artystów i wykładowców uniwersyteckich, wieczory autorskie. Z wielu inicjatyw oddziału częstochowskiego należy przywołać zorganizowaną w 1966 wystawę poświęconą Władysławowi Sebyle, prezentowaną w II LO im. R. Traugutta, była to pierwsza próba przywrócenia pamięci o tym poecie w rodzinnym stronach; wystawę pokazywano również w Kłobucku oraz Katowicach. Towarzystwo uruchomiło działające na prawach wszechnicy Studium Humanistyczne; funkcjonowało w 1957–68, a ukończyło je blisko 600 słuchaczy. Prace oddziału TLiAM wspierała → Biblioteka Publiczna im. W. Biegańskiego. Wydawano także własny periodyk o charakterze naukowym, popularnie nazywany „Komunikatami Naukowymi” (w 1961–92 wyszły 43 tomy). Artykuły i szkice tam zawarte, mimo że reprezentują różnorodną wartość naukową, stały się kroniką aktywności i pracy oddziału. Szczególnie w latach 60. i 70. XX w. oddział częstochowski TLiAM odegrał w mieście wyjątkową rolę, stymulując jego życia kulturalne i naukowe. W 1990–2000 oddziałem kierowała B. Kubicka-Czekaj, zaangażowana w jego pracę od momentu powołania w 1956. Swoimi zainteresowaniami naukowymi silnie związała się z tematyką literacką i kulturalną regionu częstochowskiego. Jej zasługą pozostaje fakt, że udało się jej przeprowadzić oddział przez wyjątkowo trudne i skomplikowane lata transformacji ustrojowej w Polsce. Osobami wciąż aktywnie pracującymi w oddziale pozostały: Barbara Łągiewka, Edmund Łągiewka, Teresa Majak, Bronisława Kulka, Tadeusz Starczewski, Kazimiera Zdzisława Szymańska, Maria Wyporska. Skoncentrowano się na regularnej pracy odczytowej, organizowano sesje naukowe. Z końcem lat 90. do oddziału przystąpili pracownicy naukowi → Wyższej Szkoły Pedagogicznej (WSP) (następnie Akademia im. Jana Długosza, a od 2018 Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie, obecnie → Uniwersytet Jana Długosza). Rok 2000 zamknął okres kierowania pracami oddziału przez B. Kubicką-Czekaj; w uznaniu zasług w 2012 Zarząd Główny TLiAM przyznał jej tytuł Honorowego Członka Towarzystwa. W 2001 (wraz z wyborem na przewodniczącego Krzysztofa Czajkowskiego) nastąpiła w historii oddziału pokoleniowa zmiana. Jedną z pierwszych decyzji, którą podjął ówczesny zarząd, było przeniesienie siedziby oddziału do Instytutu Filologii Polskiej WSP w Częstochowie. Uczelnia, o istnienie której jako pierwsi upominali się poloniści zrzeszeni w Towarzystwie, stała się oficjalną siedzibą oddziału częstochowskiego TLiAM. Oddział został zasilony nowymi członkami rekrutującymi się spośród pracowników naukowych uczelni. Spektakularnym sukcesem oddziału w 2003 stało się wydanie Sonetów krymskich Adama Mickiewicza w czterojęzycznej wersji: polskiej, rosyjskiej, ukraińskiej i krymskotatarskiej, co było autorskim pomysłem K. Czajkowskiego. W 2006 zmieniły się władze oddziału. Przewodniczącą zarządu została Elżbieta Wróbel, pełniąca swoje obowiązki aż do chwili obecnej, tj. do 2026 r. Obowiązki wiceprzewodniczącej (od dwóch kadencji) pełni Agnieszka Czajkowska, funkcję skarbnika Joanna Warońska, sekretarzem oddziału od 2016 była Ewelina Mika. Do grona najaktywniejszych osób, których działalność naukowa i społeczna wpłynęła w sposób zasadniczy na pracę oddziału w tym okresie, należeli: Agnieszka Czajkowska, Krzysztof Czajkowski, Ewelina Dziewońska-Chudy, Elżbieta Hurnik, Katarzyna Janus, Ewelina Mika, Adam Regiewicz, Joanna Warońska, Jadwiga Wrzaszczyk, Elżbieta Wróbel, Anna Wypych-Gawrońska, Maria Wyporska, Artur Żywiołek. Ważnym naukowym partnerem w organizacji wydarzeń naukowych oraz kulturalnych stał się Instytut Literaturoznawstwa UJD oraz → Muzeum Częstochowskie, z którymi oddział aktywnie współpracuje już od wielu lat. W 2016 oddział obchodził 60-lecie swojej działalności. Z tej okazji Biblioteka Główna Akademii im. Jana Długosza (obecnie UJD) w grudniu zorganizowała wystawę ukazującą dzieje oddziału oraz ludzi, którzy współtworzyli jego historię. Formą upamiętnienia przeszło 60-letniej działalności oddziału stała się książka Częstochowa nasze miasto. Wydarzenia, wspomnienia, ludzie (wydana w 2018 wspólnie z Muzeum Częstochowskim). Oddział wciąż aktywnie uczestniczy w życiu naukowym i kulturalnym miasta, publikuje książki naukowe, współorganizuje sesje naukowe, odczyty publiczne, spotkania autorskie. Działania te są formą promocji literatury polskiej wśród mieszkańców miasta, stwarzają również możliwość popularyzacji wyników badań naukowych, prowadzonych przez członków częstochowskiego oddziału TLiAM.

Częstochowa nasze miasto. Wydarzenia, wspomnienia, ludzie. Księga jubileuszowa okazji 60-lecia działalności Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza Oddział w Częstochowie, red. A. Czajkowska, J. Warońska, E. Wróbel, Częstochowa 2018; Literatura i kultura w Częstochowie. Częstochowa w literaturze i kulturze, red. E. Hurnikowa, E. Wróbel, A. Wypych-Gawrońska, Częstochowa 2009; Arkadiusz Frania, Józef Mikołajtis – zapomniany badacz Słowackiego, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza”, Rok XXXVII (2002), Warszawa 2003; Teresa Majak, Elżbieta Wróbel, Działalność Oddziału Częstochowskiego Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza w latach 1956–2006, [w:] Literatura i kultura w Częstochowie. Częstochowa w literaturze i kulturze, red. E. Hurnikowa, E. Wróbel, A. Wypych-Gawrońska, Częstochowa 2009; Józef Mikołajtis, Kronika XXV lat pracy dla literatury (W dwudziestopięciolecie działalności Oddziału TLAM), „Prace Naukowe”, red. J. Mikołajtis i J. Wójcicki. T. XXXIII/XXXIV. „Komunikaty Naukowe”, red. Z.J. Mikołajtis, A. Baranowski i A. Kunysz. Rocznik XIII/XIV. Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza Oddział w Częstochowie, Muzeum Okręgowe w Przemyślu, Częstochowa 1976–1980; Elżbieta Wróbel, Sześćdziesięciolecie działalności oddziału Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza w Częstochowie (1956–2016), „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza”, t. 9 (51), Warszawa 2016.

Elżbieta Wróbel