Szpital Najświętszej Maryi Panny

Szpital Najświętszej Maryi Panny, wybudowany przy ul. Panny Maryi (obecnie aleja NMP 17) w 1835–38. Jego projekt wykonał architekt Henryk Marconi. Początkowo nosił imię św. Benedykta, w 1854 przemianowano go na Szpital im. Najświętszej Maryi Panny. Zarząd placówki stanowiła Rada Szczegółowa składająca się z sześciu osób. Szpitalem, w którym znajdowało się początkowo dziesięć łóżek, w latach 60. XIX w. było ich 24 a później 40, zarządzał bezpośrednio lekarz szpitala. Pierwszym lekarzem był → Walenty Siekaczyński, później → Józef Wizemberg. Od 1854 szpitalem kierował → Julian Kalinka. W 1862 lekarzem szpitalnym mianowano → Heliodora Mulewicza; po nim stanowisko to objął doktor → Gustaw Fritsche. W 1876–83 stanowisko lekarza szpitala piastował Józef Buszyński. W 1883–96 naczelnym lekarzem był → Władysław Biegański. Dokonał on przełomowych reform, dotyczyły ona zarówno budynku, jak i leczenia chorych: poprawił warunki sanitarno-higieniczne, urządził laboratorium, pracownię mikroskopowo-chemiczną, szpital stał się miejscem nauki, narad i pokazów, na których spotykali się lekarze częstochowscy; W. Biegański wprowadził zwyczaj omawiania z kolegami różnych przypadków chorobowych. W 1896 na jego prośbę kierownictwo placówki objął doktor → Władysław Wrześniowski. Zorganizował on oddział chirurgiczny z salą operacyjną i wydzielił oddział skórno-weneryczny (kierował nim od 1902 doktor → Franciszek Bellon). W 1913 powstał oddział położniczy. W 1918 w szpitalu pracowało 18 osób personelu, w tym dwóch lekarzy, czterech felczerów, dwie pielęgniarki oraz dziesięć osób służby pomocniczej. Na początku tr. szpital dysponował 76 łóżkami ulokowanymi w ośmiu salach i dwóch separatkach. Trzy sale i separatki znajdowały się w oficynie w podwórzu, w salach panowała ciasnota, pomieszczenia do kąpieli były zbyt małe, by zmieścić w nich osoby leżące na noszach. Docelowo w szpitalu można było przyjąć i leczyć 90 osób. Warunki pobytu chorych oraz pracy personelu medycznego były niezwykle trudne, dodatkowo w szpitalu znajdowało się ambulatorium i poczekalnia, co potęgowało ciasnotę. Podejmowano działania, by w jakimś stopniu polepszyć sytuację pacjentów. W 1922 do gmachu szpitalnego dostawiono przybudówkę, a później od frontu wybudowano pomieszczenie na kancelarię. W 1928 w placówce pracowali: lekarz naczelny (który pełnił jednocześnie funkcję dyrektora), dwóch lekarzy ordynatorów, czterech felczerów, pięć pielęgniarek, 14 posługaczy i posługaczek, jedenaście osób pomocy w dziale gospodarczym, intendent, kancelistka, pięć praczek i krawcowa. W 1931 dokonano gruntownego remontu szpitala, co jednak nie zmieniło warunków w jakich leczono chorych. Ze sprawozdania, które w 1932 przedstawił dyrektor szpitala Wrześniowski, wynika, że: „posesja szpitala Panny Maryi znalazła się w środku miasta, przy głównej, najruchliwszej ulicy, w bezpośrednim sąsiedztwie ze stacją kolei. Z jednej strony wzdłuż całej posesji szpitala przechodzi plant kolei z boczną, zapasową linią pod samym murem szpitala; na tę zapasową linię wjeżdżają parowozy w celu rozpalania ognia pod kotłem i rozdmuchiwania ogniska, co sprawia masę dymu w same okna szpitala i dużo hałasu. Z drugiej strony, na końcu ogrodu, posesja szpitala graniczy z remizą dla parowozów, która daje też masę dymu. Z trzeciej strony posesja szpitala wychodzi na najruchliwszą część głównej ulicy miasta […]. Budynek szpitalny, w którym mieszczą się chorzy, jest jednopiętrowy […], frontowy, od ulicy ma korytarze, sale dla chorych mają okna na podwórze […]. Od wjazdu do szpitala, od strony plantu kolei stoi murowana trupiarnia, kryta papą. Na poprzek podwórza stoi parterowa, murowana oficyna, kryta papą, gdzie mieszka część personelu szpitalnego (lekarz miejscowy, starsza pielęgniarka, stróż, posługacze, posługaczki, praczki, służba kuchenna). Czwarty budynek zajmuje kuchnia i pralnia […]”. W 1932 w szpitalu zatrudnionych było czterech lekarzy. W tr. placówka otrzymała nazwę Szpitala Chirurgicznego. W 1933 znajdowały się tam 102 łóżka na dwóch oddziałach – chirurgicznym i ginekologicznym. Pracowało trzech lekarzy: → Alfred Franke (w 1933 wygrał konkurs na naczelnego ordynatora szpitala, stanowisko to zajmował do 1939), a także → Leon Goldman i → Kazimierz Wittman. Po reformie służby zdrowia w Częstochowie w 1934 Szpital Chirurgiczny jako oddział chirurgiczny znalazł się wśród czterech oddziałów → Szpitala Powszechnego Miejskiego. W nocy z 1 na 2 IX 1939 chorych ewakuowano do budynku szkoły przy ulicy Narutowicza. Jeszcze we wrześniu 1939 Niemcy do szpitala kierowali rannych jeńców polskich. W końcu 1939 w szpitalu wydzielone były oddziały: chirurgiczny, ginekologiczno-położniczy, dziecięcy (dwie sale), oddział wewnętrzny kobiecy (dwie sale) i oddział wewnętrzny męski. Poza tym w szpitalu znajdował się gabinet zabiegowy, pracownia analityczna (którą prowadził doktor Zdzisław Stolzman) oraz apteka. W szpitalu pracowali lekarze: Paweł Szaniawski (dyrektor), → Tadeusz Michalski, → Paweł Błagowidow, → Wiktor Orzechowski, → Włodzimierz Smoleński (jako tzw. lekarz miejscowy mieszkał przy szpitalu). Od 1940 w budynku przy II Alei 17 działał zakład kąpielowo-dezynfekcyjny. Od 1945 szpital ponownie funkcjonował jako oddział (wewnętrzny) Publicznego Miejskiego Szpitala Powszechnego. Kierownikiem oddziału był doktor Paweł Szaniawski, a ordynatorami lekarze Wiktor Orzechowski i Edward Szulc. Kadrę medyczną uzupełniali felczerzy Władysław Szubiński i J. Borowiec. Po 1947 w budynku poszpitalnym znajdowały się biura Wydziału Zdrowia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Później do 1950 miała tam siedzibę Dyrekcja Kopalnictwa Rud Żelaza. W 1950–57 parter budynku zajmowała firma farmaceutyczna Centrofarm – hurtownia terenowa nr 16. W 1957 w budynku frontowym ulokowano biura Oddziału Katowickiego Zarządu Aptek. W 1966, wbrew opiniom Ministerstwa Kultury i Sztuki, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach podjęło decyzję o rozbiorze obiektu. Dokonano jej ostatecznie w 1968. Na miejscu szpitala wzniesiono Dom Towarowy → „Merkury”.

Książka adresowa miasta Częstochowy 1947, Częstochowa 1947, s. 40; – Juliusz Sętowski, Placówki ochrony zdrowia oraz kadra lekarska w Częstochowie i powiecie częstochowskim w latach 1918–1939, Częstochowa 2024, s. 13–19; Mieczysław Wyględowski, Biegański i inni naczelni lekarze Szpitala Najświętszej Marii Panny w Częstochowie, [w:] Władysław Biegański (1857–1917). Częstochowski lekarz, naukowiec i społecznik. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej 27 IV 2007 r. w Muzeum Częstochowskim, pod red. J. Sętowskiego, Częstochowa 2007, s. 72, 73, 74, 75, 76, 78; Jan Sikorski, Powstanie i początki funkcjonowania (do końca XIX w.) Szpitala Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie w świetle dokumentów archiwalnych, [w:] Problemy ochrony zdrowia, edukacji prozdrowotnej i ekologicznej w regionie częstochowskim XIX–XXI w., pod red. Andrzeja Ślęzaka i Beaty Zawadowicz, Częstochowa 2014, s. 17, 22; – Stanisław Nowak, Z moich wspomnień, cz. II, Częstochowa 1902–1914, Częstochowa 1933, s. 17; Stanisław Rybicki, Pod znakiem lwa i kruka. Fragmenty wspomnień z lat okupacji, Warszawa 1990, s. 61; – Rocznik lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na rok 1933/34, pod red. Stanisława Konopki, Warszawa 1933, kolumna 99; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Juliusz Sętowski