Rynek Warszawski

Rynek Warszawski, nieistniejący obecnie plac w częstochowskiej dzielnicy → Stare Miasto. Niewielką część jego obszaru zajmuje Plac Bohaterów Getta. W średniowieczu przez teren ten przebiegała północna granica miasta. W XV w. krzyżowały się w tym miejscu ważne drogi handlowe. Rynek Warszawski nazwę otrzymał od drogi – obecnej ul. → Warszawskiej, wiodącej w kierunku stolicy Polski i przechodzącej obok rynku. W XIX w. był to trójkątny plac handlowy (łączyły się na nim obecne ulice: → Senatorska, → Jaskrowska – dawniej Koszarowa oraz → Nadrzeczna), na którym ludność wiejska sprzedawała swe produkty. Mieszkający w rejonie placu Żydzi dla określenia tego obszaru używali polskiego słowa „ryneczek”. W okresie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne włączyły Rynek Warszawski w obszar → getta. Po utworzeniu przez Niemców w 1943 tzw. → małego getta – obozu pracy przymusowej, Rynek Warszawski był swego rodzaju placem apelowym obozu oraz miejscem koncentracji i selekcji ludności. Tam też znajdowała się główna brama obozu. 4 I 1943 bojownicy → Żydowskiej Organizacji Bojowej (z oddziału zwanego „grupą 66”), nie chcąc dać się zapędzić się do wywózki, stawili na Rynku zbrojny opór, szybko przez okupantów zdławiony. W czasie likwidacji tzw. małego getta Niemcy zburzyli większość zabudowy Rynku; ocalały domy po zachodniej stronie ul. Warszawskiej, dom u zbiegu ulic Jaskrowskiej i Nadrzecznej (tzw. jatka, dawny niemiecki areszt getta) oraz parterowy dom przy ul. Senatorskiej 30 (zburzono go w 2008). W 1946 wydział techniczny częstochowskiego Zarządu Miejskiego przedstawił plan odbudowy Starego Miasta; południową pierzeję Rynku Warszawskiego zająć miały „bloki handlowe”. W bliskim sąsiedztwie Rynku – na północ od niego, planowano wznieść duży dworzec autobusowy. Planów tych nie zrealizowano. Dopiero po kilkunastu latach, według nowych koncepcji, okolicę uporządkowano pod względem komunikacyjnym i urbanistycznym. Obszar u zbiegu ulic: Warszawskiej, Senatorskiej, → Krótkiej (skrzyżowanie z wyspami zieleni), nosi od 1950 nazwę: Plac Bohaterów Getta. Nazwa ta jest rozciągnięta na ulicę – przedłużenie ul. Nadrzecznej. Rejon placu zabudowano blokami mieszkalnymi oraz wzniesiono jeden pawilon handlowy. Centrum dawnego Rynku Warszawskiego zajął blok mieszkalny (Pl. Bohaterów Getta 13). Obecnie ów plac jest przede wszystkim obiektem komunikacyjnym – z ruchliwym skrzyżowaniem na szlaku: centrum miasta – Al. Jana Pawła II. 20 IV 1993 na fasadzie bloku nr 1/3 (wybudowanego w latach 80.) odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Żydom zamordowanym w okresie niemieckiej okupacji Częstochowy.

Juliusz Braun, Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1959, s. 23; – Tomasz Haładyj, W sercu żydowskiej dzielnicy, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 21 II 2006, s. 4; – Wiesław Paszkowski, Groby – pomniki na cmentarzu żydowskim w Częstochowie, „Rocznik Muzeum Częstochowskiego” 2011, t. 11, s. 209; – Jan Pietrzykowski, Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945, Katowice 1985, s. 172–178; – Spółdzielczość mieszkaniowa w Częstochowie, „Almanach Częstochowy” 2019, s. 169; – Edward Usakiewicz, Częstochowa w obliczu zagadnień regulacyjnych, „Ziemia Częstochowska” 1947, t. III, zeszyt III, s. 10, 12; – „Głos Narodu” 1946, nr 284, s. 5; – Robert Kazimierski, „Ulice Częstochowy”, s. 7 (maszynopis w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego); Maria Stępień, „Nazwy dzielnic, placów i ulic miasta Częstochowy w rozwoju historycznym”, s. 67 (praca magisterska – maszynopis w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy); materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski