Przemysłowa 6

Przemysłowa 6, piętrowy budynek służący celom edukacyjnym, obecnie: siedziba Miejskiego Przedszkola nr 21 w częstochowskiej dzielnicy → Stare Miasto (znajduje się w części w I połowie XX w., potocznie określanej jako dzielnica fabryczna). W 1909 przemysłowiec i filantrop → Leopold Werde zakupił plac przy obecnej ul. Przemysłowej (wówczas nr 11, od 1931 nr 6). Wzniesiono na nim parterowy budynek z przeznaczeniem na żeńską ochronkę → Towarzystwa Dobroczynności dla Żydów „Dobroczynność” w Częstochowie. Zakładem zarządzała rada opiekuńcza, zaś kuratorem był (do śmierci w 1912) L. Werde. W czasie I wojny światowej ochronkę przeniesiono do mniejszego lokalu (przy ul. Fabrycznej 7), zaś w jej macierzystym gmachu urządzono tanią kuchnię. W zakładzie utworzono z czasem oddział męski; z uwagi na znaczną ilość podopiecznych (120 dziewcząt i około 30 chłopców) założono oddział ochronki przy ul. Piłsudskiego 31. W 1922 opiekę nad zakładem sprawowali Helena Wierzbicka i Wilhelm Gostyński. W 1923 utworzono w zwolnionym budynku przy ul. Przemysłowej 6 freblówkę – dom dziecka dla podopiecznych nieuczęszczających jeszcze do szkoły. W 1929 obiekt został nadbudowany o jedną kondygnację; 30 VI 1929 dokonano uroczystego otwarcia przebudowanego gmachu. W latach 30. pod opieką zakładu znajdowało się 260 dzieci w wieku od trzech do siedmiu lat. Składał się z pięciu oddziałów. Personel tworzyły: kierowniczka i pięć praktykantek. Oprócz zajęć organizowano tam posiłki dla podopiecznych oraz (co dwa tygodnie) gorącą kąpiel. Wprowadzone zostały tam systemy pedagogiczne Pestalozziego, Fröbla, Montessori. W programie była także gimnastyka i rytmika. W 1939 kierowniczką przedszkola była Róża Gelbard. Z opieki korzystało wówczas 60 chłopców i 160 dziewcząt. Po wkroczeniu Niemców do Częstochowy placówka była w roku szkolnym 1939/40 zamknięta. Wkrótce → Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej TOZ utworzyło tam świetlicę i punkt dożywiania dla dzieci szkolnych – placówką kierowała Rywka Warzecha. W kwietniu 1941 budynek został włączony w obszar utworzonego przez Niemców getta. Wiosną 1942 w obiekcie zakwaterowano dzieci z Domu Sierot Towarzystwa Dobroczynności dla Żydów (wychowanków zmuszono do opuszczenia własnego obiektu przy ul. Spadzistej 13 na Ostatnim Groszu i przesiedlono do getta, najpierw na ul. Garncarską, następnie – na ul. Przemysłową 6). Opieką nad wszystkimi potrzebującymi, którzy znaleźli schronienie na ul. Przemysłowej 6, kierowała R. Warzecha. 1 X 1942 Niemcy deportowali około 150 podopiecznych, kierowniczkę oraz wychowawczynie do obozu zagłady w Treblince. Opustoszały budynek został zdewastowany. W II połowie 1943 Wydział Społeczny Zarządu Miejskiego zreorganizował działalność zakładów opiekuńczo-wychowawczych i przytułków dla starców. Dom przy ul. Przemysłowej 6 przydzielono wówczas księżom salezjanom (zajęli oni również drugi obiekt – przy ul. Spadzistej 13; przed wojną salezjańska placówka dla młodzieży mieściła się przy ul. Sobieskiego 11). Dom na Starym Mieście wymagał remontu, w tym instalacji szyb. Po renowacji wykonanej na koszt miasta zaczął w nim działać salezjański Zakład Wychowawczy dla chłopców powyżej siódmego roku życia. W obiektach prowadzonych przez zakonników funkcjonowały warsztaty krawieckie i szewskie. Na początku 1944 z pomocy tych zakładów korzystało 127 wychowanków. 10 IV 1945, na skutek bezmyślnej decyzji władz zakonnych, grupę dzieci z zakładów przy ul. Przemysłowej i ul. → Spadzistej skierowano do oczyszczania z porzuconej amunicji placu – pola uprawnego w dzielnicy → Stradom (gospodarstwo należało do salezjan). W czasie prac nastąpiła eksplozja. W jej wyniku śmierć na miejscu poniosło czterech wychowanków, a trzynastu zostało ciężko rannych. Śmiertelne obrażenia odniósł opiekun grupy, kierownik gospodarstwa rolnego br. Antoni Pilak (zmarł w dniu wypadku). Ciężko poraniona została również przypadkowa osoba, lżejsze rany odniósł ks. Bączek. W 1948 rozpoczęto w Polsce akcję nacjonalizacji salezjańskich zakładów szkolno-wychowawczych. 1 IX 1951 w budynku przy ul. Przemysłowej 6 otwarto Przedszkole nr 21; działa ono nieprzerwanie do dziś (od 1993 do 2002 nosiło nr 24). Uczęszczają tam dzieci w wieku od trzech do sześciu lat. Prowadzone są tam zajęcia dodatkowe z: języka angielskiego, rytmiki, kodowania, sportu, tańca, religii oraz zajęcia ogólnorozwojowe. W 2019 budynek przedszkola został gruntownie wyremontowany i zmodernizowany.

Książka adresowa miasta Częstochowy 1947, [b.m.r.w.], s. 48–49; Spis telefonów województwa stalinogrodzkiego. Rok 1956, s. 121; – Zbigniew Grządzielski, Stan opieki nad dziećmi w Częstochowie w latach 1918–1939, „Almanach Częstochowy” 1990, s. 36, 37–38; – Stanisław Rybicki, Pod znakiem lwa i kruka. Fragmenty wspomnień z lat okupacji, Warszawa 1965, s. 212–215; – Żydzi Częstochowianie. Współistnienie – Holocaust – Pamięć, Częstochowa 2004 [b.p.]; – Wstrząsający wypadek na Stradomiu, „Głos Narodu” 1945, nr 50, s. 3; – „Szkolnictwo miasta Częstochowy i terenów należących do miasta w roku szkolnym 1939/40, 1940/41” (rękopis w zbiorach Biblioteki Muzeum Częstochowskiego); – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego; – Archiwum Państwowe w Częstochowie, sygn. 209, zespół 599, Urząd Miasta Częstochowa.

Paweł Michalski