Pomnik cara Aleksandra II

Pomnik cara Aleksandra II, znajdował się w 1889–1917 na placu przed Klasztorem Jasnogórskim. Autorem blisko czterometrowego posągu cara był rosyjski rzeźbiarz Aleksander Opiekuszyn. Odlewu figury dokonano w Petersburgu. Ustawiony był na granitowej platformie, ku której wiodły szerokie schody. Całość kompozycji architektonicznej otoczono kamienną balustradą. Podstawę cokołu pomnika z czerwonego granitu fińskiego oraz sam cokół z czarnego granitu zaprojektował architekt Hun. Nadzór nad pracami budowlanymi sprawował inżynier gubernialny Nowicki, następnie budowniczy miejski Łodzi Hilary Majewski. Pomnik został odsłonięty 27 IV 1889 przy udziale m.in. generała-gubernatora warszawskiego Józefa Hurki i kuratora warszawskiego okręgu szkolnego Aleksandra Apuchtina. W pobliżu pomnika umieszczono budkę, w której stale trzymał wartę żołnierz. Podczas wydarzeń rewolucyjnych lat 1904–07 podejmowano próby zniszczenia pomnika. Pierwsza i najważniejsza miała miejsce w końcu 1904. Wówczas to Częstochowski Komitet Robotniczy → Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) podjął decyzję o wysadzeniu monumentu. Zniszczenia mieli dokonać członkowie Koła Bojowego PPS z Rakowa: → Wincenty Makowski „Dawid”, → Kazimierz Dąbkowski „Cygan”, → Leon Ogłaza „Szwagier” i → Jan Szafrański „Edward”. Wieczorem 25 XII 1904 bojowcy zaopatrzeni w 16-kilogramowy ładunek wybuchowy przygotowany w laboratorium → Huty „Częstochowa” B. Hantkego udali się pod Jasną Górę. Po sforsowaniu balustrady otaczającej pomnik sterroryzowali wartownika i próbowali umocować ładunek do nóg posągu. Gdy to się nie udało, dowódca akcji Makowski nakazał pozostałym odwrót, a sam odpalił lont u podstawy pomnika. Siła wybuchu była tak ogromna, że na ulicy → Siedmiu Kamienic wyleciały szyby z okien. Pomnik, mimo uszkodzeń, przetrwał. W czasie I wojny światowej 20 IV 1917 do Rady Miasta zgłoszony został wniosek mieszkańców Częstochowy o natychmiastowe usunięcie pomnika. Zobligowana tym Rada Miasta Częstochowy oficjalnie zwróciła się do generał-gubernatora warszawskiego Hansa von Beselera o zezwolenie na rozebranie monumentu. W końcu września tegoż roku zgoda taka została udzielona. Ponieważ 15 X 1917 Jasna Góra miała być świadkiem uroczystości związanych z setną rocznicą śmierci Tadeusza Kościuszki, Komitet Obchodu Kościuszkowskiego powołał komisję obywatelską, która miała zająć się sprawą usunięcia pomnika. 11 X 1917 przystąpiono do jego demontażu. Postać cara składała się z sześciu części połączonych nitami, co ułatwiło jej rozebranie. W pracach tych uczestniczył m.in. majster kowalski Walenty Kosmala, który w 1889 ustawiał posąg na cokole. Wykonano wiele fotografii pomnika: przed, w trakcie i po demontażu. Brąz z carskiego posągu został wywieziony do Niemiec. Podczas uroczystości kościuszkowskich, jeszcze na starym cokole, stała drewniana figura Matki Boskiej dłuta → Józefa Proszowskiego. Dopiero na przełomie czerwca i lipca 1921 rozebrano balustradę otaczającą pomnik, usunięto cokół z czarnego granitu oraz zerwano jego podłoże składające się z potężnych bloków czerwonego granitu fińskiego. Kamienne bryły przesunięto pod parki podjasnogórskie. Od 1927 granit ten zaczęto wykorzystywać przy wyposażeniu wnętrza kościoła katedralnego Św. Rodziny. Do 1939 wykonano z niego balustrady przed ołtarzem głównym i czterema bocznymi. Po 1945 resztę granitu przeciągnięto traktorami pod katedrę. Pocięty na części kamień posłużył do wykonania ambony, pary kropielnic, blokowych mens ołtarzy bocznych, a także grobowca dla zmarłego w 1951 biskupa częstochowskiego → Teodora Kubiny. Owalne zwieńczenie cokołu, na którym bezpośrednio spoczywała figura cara, w drugiej połowie lat 20. zostało przetransportowane pod budynek → obserwatorium astronomicznego w Parku im. Staszica. Pod kierunkiem dyrektora obserwatorium ks. → Bonawentury Metlera pracownicy zakładu rzeźbiarsko-kamieniarskiego → Józefa Billewicza wykonali z niego → zegar słoneczny. Resztę pokruszonego granitu wykorzystano podczas budowy kortów tenisowych Klubu Ogólnosportowego → „Victoria” w → Parku 3 Maja.

Juliusz Sętowski, Losy pomnika Aleksandra II w Częstochowie 1889–1917, „Almanach Częstochowy” 1998, s. 89–99; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Juliusz Sętowski