Polski Związek Narodowy – Narodowa Organizacja Wojskowa

Polski Związek Narodowy – Narodowa Organizacja Wojskowa, organizacja konspiracyjna obozu narodowego w okresie II wojny światowej. Działalność konspiracyjna ludzi z tego obozu rozpoczęła się tuż po wkroczeniu Niemców do Częstochowy. Decyzję o przejściu do podziemia podjął samodzielnie prezes zarządu okręgowego Stronnictwa Narodowego (SN) → Piotr Kozerski. Na czele pierwszej komendy częstochowskiej organizacji wojskowej stanął student Uniwersytetu Poznańskiego Władysław Maciąg „Allach”, który jednak szybko został zdekonspirowany i 23 V 1941 popełnił samobójstwo. Jesienią 1939 prace konspiracyjne w Częstochowie i okolicy były zaawansowane. W tym czasie emisariusz przybyły z Warszawy wyznaczył → Edmunda Glińskiego „Szarka” na komendanta okręgowego. Okręg Częstochowski („Dominik”) obejmował swym zasięgiem ziemię częstochowską, a przejściowo formalnie nadzorował również strukturę w Zagłębiu Dąbrowskim i na Górnym Śląsku. Przez krótki czas Okręg Częstochowski podlegał Narodowo-Ludowej Organizacji Walki. W marcu 1940 ponownie zasilił organizację wojskową SN. Czołowymi działaczami na terenie Częstochowy byli: E. Gliński, porucznik → Władysław Pacholczyk „Adam”, podporucznik Kazimierz Strzelczyk „Jarża” (w 1941 szef komórki wywiadu i kontrwywiadu okręgu częstochowskiego Polskiego Związku Narodowego – Narodowej Organizacji Wojskowej). Aresztowania przeprowadzone przez Niemców w tr. sparaliżowały sieć terenową organizacji. W marcu 1940 przybył do Częstochowy nowy komendant Okręgu Zygmunt Lisiewicz „Olszyna”, „Rawicz”. By zmylić Gestapo, organizacja wojskowa okręgu przyjęła nazwę Polski Związek Narodowy (PZN); utrzymano ją również po wprowadzeniu jednolitej w skali kraju nazwy: Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW). W 1942 i 1943 miały miejsce kolejne aresztowania członków organizacji. Mimo to konspiracja ruchu narodowego w regionie częstochowskim nie uległa rozbiciu. Na przełomie 1942 i 1943 rozwinęły działalność trzy oddziały partyzanckie: w powiecie wieluńskim, włoszczowskim i w rejonie Częstochowy. Liczebność konspiracji PZN–NOW w regionie częstochowskim wynosiła ok. 5 tys. ludzi. Akcja scalenia NOW z Armią Krajową (AK) rozpoczęła się na przełomie 1942 i 1943; większość sił NOW weszła w skład AK. Organem prasowym organizacji było pismo → „Alarm” przygotowane pod redakcją → Jana Pietrzykowskiego.

Andrzej Wiktor Gała, 50 lat niepodległościowych działań zbrojnych na ziemi częstochowskiej 1906–1956. Szkice i dokumenty, t. I, Częstochowa 1999, s. 61; – Krzysztof Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego 1939–1945, Warszawa 2000, s. 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187.