Polski Komitet Opiekuńczy (PKOp)

Polski Komitet Opiekuńczy (PKOp), utworzony z rozkazu nadburmistrza Richarda Wendlera 7 XII 1939 jako Komitet Miejscowy. Składał się z byłych działaczy społecznych z burmistrzem → Stanisławem Rybickim na czele. Do jego zadań należało zakwaterowanie i wyżywienie przesiedlonej do Częstochowy ludności z terenu Kraju Warty (Warthegau) w liczbie 7 964 osób. Różnorodność pracy zmusiła Komitet do powołania do niego osób spośród wysiedlonych, toteż 19 XII 1939 utworzony został w lokalu Stowarzyszenia Kupców Chrześcijańskich, Społeczny Komitet Pomocy (SKP) z Franciszkiem Maciejewskim na czele. W ramach Komitetu utworzono sekcje: finansową – → Adam Plebanek, administracyjną, gospodarczą – F. Klebda, rejestracyjną – doktor Skowroński, opieki społecznej, kwaterunkową – S. Dyczkowski, referat prawniczy – T. Płotka. Wobec ogromu zadań w miejsce SKP, 29 V 1940 burmistrz powołał do życia Radę Opiekuńczą Miejską (ROM) jako agendę Rady Głównej Opiekuńczej w Krakowie w składzie: prezes Stanisław Rybicki, wiceprezes ks. → Wojciech Mondry, F. Maciejewski, → Lucyna Miecznik i doktor → Stanisław Szwedowski jako członkowie. Dyrektorem Biura został W. Fabian. Pismem z 7 VII 1941 władze Generalnego Gubernatorstwa zmieniły nazwę ROM na Polski Komitet Opiekuńczy (PKOp). W Częstochowie PKOp był jedyną polską placówką charytatywną opiekującą się tysiącami podopiecznych. Prezydium stanowili: burmistrz Stanisław Rybicki – prezes, F. Maciejewski – zastępca prezesa, → Karol Jarzębiński, L. Miecznik i S. Szwedowski – członkowie. Biuro prezydium miało siedzibę przy III Alei 81. 1 XII 1941 powołano Delegaturę PKOp w Grabówce, kierowaną przez J. Baranowskiego. Dla opieki nad rodzinami jeńców, inwalidów wojennych, wojskowych oraz rodzin byłych funkcjonariuszy państwowych PKOp utworzył referat Działy Pracy, kierowany przez S. Stopkę. PKOp przyjął pod swą opiekę zakłady: Dzieło Serca Jezusowego (Katedralna 9), Zakład Królowej Jadwigi (Katedralna 9), → Ognisko Robotnicze (Narutowicza 1), Stowarzyszenie Służby Domowej (Wolności 29), → Towarzystwo Przeciwgruźlicze (Śląska 1), Towarzystwo „Pomoc” (Kordeckiego 15), Komitet Pomocy Młodzieży i Dzieciom. PKOp w Częstochowie prowadził: trzy kuchnie ludowe (Biegańskiego 1, Rynek Wieluński, Wyczerpy) wydający miesięcznie przeszło 100 tys. obiadów, dwie stołówki (3 Maja 4, Jasnogórska 28) – 30 tys. obiadów, trzy kuchnie dla dzieci (→ baraki na Stradomiu, Piotrkowska 17) – 20 tys. obiadów, dwa domy dziecięce (dla dziewcząt i chłopców) sierot i półsierot do lat 14 – zapewniające całodzienne wyżywienie pod opieką Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu (dziewczęta) oraz Braci Szkolnych (chłopcy), trzy izby zajęć dla bezdomnych dzieci (Barbary 9/11, Jasnogórska 62, Zamenhofa 24), dla 400 dzieci, 34 ochronki dla 1500 dzieci. PKOp wysyłał codziennie obiady więźniom oraz stale paczki żywnościowe dla jeńców w obozach. PKOp czerpał swe fundusze z ofiar społeczeństwa częstochowskiego, zapomóg urzędowych oraz z subwencji Rady Głównej Opiekuńczej. Równocześnie z powołaniem do życia ROM, został utworzony Referat Wysiedlonych z sędzią J. Dobrzyńskim na czele, późniejsza agenda PKOp. Referat współpracował z poszczególnymi wydziałami Zarządu Miasta, z biurem kwaterunkowym, z wydziałem finansowym, z wydziałem społecznym, z wydziałem technicznym z delegaturą PKOp w Grabówce. Prowadził ewidencję i opiekę nad wysiedlonymi, skierowanymi bezpośrednio do Częstochowy, bądź nad uchodźcami, jak to miało miejsce w pierwszym półroczu 1944, kiedy do Częstochowy przybyło 5060 osób ewakuowanych z Galicji włączonej do Generalnego Gubernatorstwa. Po wybuchu Powstania Warszawskiego nowa fala uchodźców znalazła się w Częstochowie. Aby usprawnić akcję opieki nad skierowanymi do miasta transportami ze stolicy, utworzono oddzielny Referat ds. Ewakuowanych z Warszawy podległy bezpośrednio dyrektorowi Biura PKOp. Rejestrował on ewakuowanych, udzielał pomocy finansowej bytowej, a także pomocy doraźnej przejeżdżającym przez Częstochowę transportom do innych miast. Przybyłych kwaterowano w → barakach przy ul. Chłopickiego, chorych kierowano do lekarzy. Ogółem przez Częstochowę przejechało specjalnymi pociągami ok. 60 tys. osób ludności cywilnej, z czego ok. 9 tys. zostało zakwaterowanych w mieście i gminie Grabówka.

Stanisław Rybicki, Pod znakiem lwa i kruka. Fragmenty wspomnień z lat okupacji, Warszawa 1990; Zbigniew Grządzielski, „Pomoc Polskiego Komitetu Opiekuńczego w Częstochowie dla wysiedlonych w latach 1939–1945” (maszynopis pracy magisterskiej), Katowice 1969; Zbigniew Grządzielski, Działalność Polskiego Komitetu Opiekuńczego w Częstochowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945, „Ziemia Częstochowska” 1976, T. XI, s. 171–194; – materiały Zbigniewa Grządzielskiego (m.in. wspomnienia działaczy Polskiego Komitetu Opiekuńczego).

Juliusz Sętowski