Polska Organizacja Narodowa (PON)

Polska Organizacja Narodowa (PON), założona 5 IX 1914 w Królestwie Polskim z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, w celu uniezależnienia się jego od Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN), zmiany organizacji na proniemiecką oraz organizacji polskich sił zbrojnych; prowadziła działalność wywiadowczą, werbunkową i propagandową; w końcu listopada 1914 przystąpiła do NKN. W Częstochowie Ignacy Boerner w budynku rządowego Gimnazjum Męskiego (przy III → Alei 56) zorganizował komisariat powiatowy PON; kierował nim → Marian Głuchowski, jego zastępcą był → Kazimierz Michalski,a członkami m.in. Juliusz Kaden-Bandrowski → Kazimierz Kokular, → Jan Dreszer, → Jakub Dobrzyński. Komisariat powiatowy działał w okresie 15 IX – 5 XI 1914. Do Częstochowy ok. 15 IX została przeniesiona z Kielc Komisja Organizacyjna PON, która wkrótce przekształciła się w Komendę Naczelną; komisarzem głównym był Michał Sokolnicki a jego zastępcą → Wacław Tokarz. Wydawano odezwy i prasę PON – „Ruch” i „Do broni”. Akcję propagandową wspierającą werbunek do Legionów Polskich prowadzili m.in. pisarze–legioniści: Wacław Sieroszewski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Gustaw Daniłowski i Andrzej Strug. Funkcjonariusze PON w wyniku kontrofensywy rosyjskiej 5 XI 1914 opuścili Częstochowę i przenieśli się do Sosnowca.

Michał Czajka, Marcin Kamler, Witold Sienkiewicz, Leksykon historii Polski, Warszawa 1995, s. 1086; Juliusz Sętowski, Legiony Polskie, a ruch niepodległościowy w Częstochowie w latach I wojny światowej 1914–1918, [w:] Częstochowy drogi ku niepodległości, red. naukowa R. Szwed, W. Palus, Częstochowa 1998, s. 28, 29, 30; Jerzy Z. Pająk, Z dziejów Polskiej Organizacji Narodowej, „Kieleckie Studia Historyczne” 1996, nr 14, s. 106, 107, 109.

Juliusz Sętowski