Oświata. Spółdzielcza Składnica Materiałów Piśmienniczych „Oświata”

Oświata. Spółdzielcza Składnica Materiałów Piśmienniczych „Oświata”, utworzona w końcu 1940 przez grupę spółdzielców i nauczycieli; w komitecie organizacyjnym znalazły się 23 osoby (w tym 12 nauczycieli). Z pomocą Spółdzielni Spożywców → „Jedność” (która udzieliła składnicy pożyczki w materiałach) we wrześniu 1941 „Oświata” uruchomiła pierwszy sklep detaliczny przy Al. Wolności 13 (kierownikiem został Stefan Rękas). W marcu 1943 Składnica otrzymała w użytkowanie większy lokal w kamienicy przy I → Alei 12; znajdowało się tam biuro i magazyn. W 1943 rozwinięto szerszą akcje zakładania spółdzielni uczniowskich w okolicach Częstochowy; w działaniach tych uczestniczyli z ramienia „Oświaty” nauczyciele, członkowie → Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (do najaktywniejszych należał członek zarządu Zdzisław Schmidt). Przeszkolono kilkuset uczniów, przygotowując ich do pracy w spółdzielczości. „Oświata” zaopatrywała w artykuły biurowe kilkadziesiąt składnic i księgarni w Generalnym Gubernatorstwie, rozprowadzała też konspiracyjnie na terenie miasta, przysłane z Warszawy, książki do tajnego nauczania. Na terenie spółdzielni prowadzona była działalność oświatowa; odbywały się odczyty, spotkania, na których dyskutowano o sprawach kulturalno-oświatowych, odbywały się też recytacje wierszy poetów polskich. Od września 1944 gromadzono datki i dary dla osób wysiedlonych z Warszawy. W listopadzie 1945 w lokalu w kamienicy przy II → Alei 27 „Oświata” otwarła księgarnię; była ona dobrze wyposażona, oferowała tanie książki, dzięki temu notowała wysokie obroty. W 1946 rozbudowana została wytwórnia zeszytów, uruchomiono introligatornię. Obok zeszytów, brulionów, bloków rysunkowych produkowano notesy, kalendarzyki kieszonkowe, zeszyty kolorowe do wycinanek, albumy, oprawiano książki. W tr. wyprodukowano 2,5 miliona zeszytów, które trafiały m.in. do Lublina, Białej Podlaskiej, Olsztyna, Gdańska, Poznania, Bydgoszczy, Szczecina, Wrocławia, Warszawy, Krakowa, Łodzi, Katowic i Wałbrzycha. Sukcesem było zorganizowanie świetlicy spółdzielczej przy Związku Zawodowym Pracowników Spółdzielni „Oświata”, a także biblioteki (liczącej 450 tomów). Rozwijano współpracę ze spółdzielniami uczniowskimi w Częstochowie i powiecie; w końcu 1946 funkcjonowało ich 68. W końcu lat 40. „Oświata” zakończyła swoją działalność. Czołowymi działaczami spółdzielni byli → Kazimierz Piaścik (jej przewodniczący w 1940–46), Z. Schmidt (skarbnik), Piotr Dąbrowski (sekretarz), Stefan Rękas (członek zarządu). W 1946 w radzie nadzorczej zasiadali m.in. → Maksymilian Kanus, → Bolesław Stępień, → Kazimierz Wasik.

Zbigniew Grządzielski, Kulturalna i oświatowa działalność Spółdzielczej Składnicy Materiałów Piśmienniczych „Oświata” w Częstochowie w latach 1940–1946, „Prace Naukowe WSP w Częstochowie. Seria Zeszyty Historyczne” 2003, z. VII, s. 288–293.

Juliusz Sętowski