Nadrzeczna ulica

Nadrzeczna ulica, jest jedną z najstarszych ulic Częstochowy. Biegnie w pobliżu Warty, niemal równolegle do niej; od swego położenia ulica wzięła nazwę. Przez długi czas pozbawiona była nawierzchni utwardzonej, przez co warunki życia tam były bardzo uciążliwe. Do 1943 ulica ta była gęsto zabudowana różnej wielkości kamienicami. Lokowały się przy niej firmy, m.in. Fabryka wyrobów stalowych N. Szczekacz (pod nr 64), Wyrób zabawek metalowych I. Szwarcbaum (pod nr 18). Na rogu ul. Nadrzecznej i ul. Mirowskiej stała → Stara Synagoga. W 1941 Niemcy włączyli całą ul. Nadrzeczną w obszar → getta dla ludności żydowskiej. Po likwidacji getta i wywózce większości jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince Niemcy utworzyli tzw. → małe getto, z fragmentem ul. Nadrzecznej (od ul. Mirowskiej do Rynku Warszawskiego). Przy ul. Nadrzecznej 66 znajdowała się tajna siedziba oddziału → Żydowskiej Organizacji Bojowej, zwanego od tegoż adresu grupą „66”. W styczniu 1943 jej członkowie stawili na → Rynku Warszawskim zbrojny opór Niemcom, nie chcąc dać się biernie zapędzić do wywózki. Bojownicy zginęli w starciu; w odwecie za opór Niemcy zamordowali 26 wybranych ze zgromadzonych na tym placu Żydów. W czasie likwidacji tzw. małego getta Niemcy zrównali z ziemią całą niemal zabudowę północnej części ul. Nadrzecznej, zniszczono też → Starą Synagogę. Po wojnie do końca lat 40. porządkowano okolicę, usuwano resztki ruin i niwelowano teren. Konieczne były również prace ekshumacyjne ofiar Zagłady. W ocalałych zabudowaniach lokowały się nowe firmy, np. Wytwórnia pończoch i skarpet A. Żebrowskiego i Janiny Czyż (pod nr. 10). Na obszarze po zburzonych kamienicach wybudowano bloki mieszkalne oraz prowizoryczne baraki dla robotników (→ baraki przy ul. Nadrzecznej). W połowie lat 60. rozpoczęto rozbiórkę baraków; na ich miejscu wzniesiono nowe bloki Spółdzielni Mieszkaniowo-Budowlanej „Nasza Praca”. Na przestrzeni lat usuwano niektóre stare zabudowania, robiąc miejsce na kolejne inwestycje. W 1970 w nowo wzniesionym pawilonie handlowym zaczęła działać Filia nr 18 Biblioteki Miejskiej (obecnie Publicznej) im. dr. W. Biegańskiego. W 2015 wykonano gruntowny remont nawierzchni ulicy. Podczas prac archeologicznych wówczas prowadzonych odkryto mury dawnej → kaplicy św. Barbary, pozostałości cmentarza cholerycznego oraz wiele cennych artefaktów. Zarys owego kościoła został wyeksponowany (kostką granitową) w nowej nawierzchni ulicy. Obecnie ul. Nadrzeczna jest ważną arterią komunikacyjną – umożliwia szybki dojazd z Galerii Jurajskiej do ul. → Mirowskiej i dalej na północ – do Al. → Jana Pawła II. Działają przy niej różne firmy, sklepy, biblioteka, przychodnia, jak również placówki edukacyjne.

Przewodnik po Jasnej Górze, Częstochowie i okolicy. Przemysł, Częstochowa 1946, s. 21; – Tomasz Haładyj, W sercu żydowskiej dzielnicy, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 21 II 2006, s. 4–5; – Wiesław Paszkowski, Groby – pomniki na cmentarzu żydowskim w Częstochowie, „Rocznik Muzeum Częstochowskiego” 2011, t. 11, s. 209; – Bartłomiej Romanek, Archeolodzy znaleźli skarb, „Dziennik Zachodni” 2015, nr 27, s. 5; – Eugeniusz Sitek, Rozwój urbanistyczny Częstochowy w latach 1815–1914, „Zeszyty Naukowe Politechniki Częstochowskiej Nr 117. Nauki Społeczno-Ekonomiczne” 1981, nr 16, s. 63; – „Życie Częstochowy” 1965, nr 207, s. 6; – Maria Stępień, „Nazwy dzielnic, placów i ulic miasta Częstochowy w rozwoju historycznym”, s. 124–125 (praca magisterska – maszynopis w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy); materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski