Krótka ulica

Krótka ulica, znajduje się w częstochowskiej dzielnicy → Stare Miasto. Przebiega w linii wschód – zachód; łączy ul. → Warszawską i → Wilsona. Jest jedną z najstarszych ulic miasta – przebiega szlakiem dawnego traktu wieluńskiego (tak jak jej dawna kontynuacja – ul. Jasnogórska; obecnie obie arterie są trwale przedzielone linią kolejową i bezpośredni wjazd z jednej ulicy w drugą nie jest możliwy). Notowana w aktach częstochowskiego Magistratu w 1862. Do XIX w. u zbiegu obecnych ulic: Krótkiej i Warszawskiej (narożnik południowy) istniał folwark wójtowski (wyszczególniony na planie Częstochowy z 1823). W jego skład wchodziły: budynek dworski, stajnie, wozownie, chlewy, owczarnia, spichlerz i browar. Ulica Krótka ma od dziesięcioleci charakter przemysłowo-usługowy. Do lat 90. XX w. dominował tam przemysł metalowy. Istniało wiele firm, m.in.: Towarzystwo Częstochowskiej Fabryki Odlewów i Emalierni → „Metalurgia” (najpierw pod nr. 31, a od początku lat 30. pod nr. 16), Fabryka Spinek i Wyrobów Metalowych L. Bromberga (pod nr. 11), Fabryka Wyrobów Metalowych I.L. Zylbersztajna (pod nr. 26), Fabryka Okuć Budowlanych Horowicz i spółka (pod nr. 25/27), Wytwórnia Łyżek i Wyrobów Metalowych Konstantego Bema (pod nr. 10/12), Fabryka Wyrobów Metalowych „Rekord” Naftalego Deresa i Spółki (pod nr. 30), Zakłady mechaniczne Henryka Dobrowolskiego (pod nr. 16), Fabryka Grzebieni, Nożyczek stalowych guzowych, scyzoryków, noży, okular i różnej galanterii Szymona Kaznowskiego (pod nr. 19), Wytwórnia Galanterii Metalowej Stanisława Koziołka (pod nr. 32), Zakład mechaniczny „Rapid” Eugeniusza Terykowa (pod nr. 13), Żydowska Spółdzielnia „Odzież” przy Okręgowym Komitecie Żydowskim (warsztaty krawieckie i szewskie funkcjonujące po II wojnie światowej pod nr. 22), Zakłady Elementów Wyposażenia Budownictwa „Metalplast” (pod nr. 7/9 i 28; działają obecnie pod nazwą „Dom-Polska”). Ponadto przy ul. Krótkiej wzniesiono domy mieszkalne. W okresie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne włączyły ul. Krótką w skład → getta dla ludności żydowskiej. Do 1942 w fabryce „Metalurgia”, przejętej przez niemiecki koncern Hugo Schneider AG z Lipska, produkowano akcesoria metalowe, w tym również artykuły na potrzeby wojenne III Rzeszy; okupacyjny zarząd korzystał z przymusowej pracy Żydów. W czasie przeprowadzonej między wrześniem a październikiem 1942 przez Niemców likwidacji getta, ul. Krótka była jednym z punktów selekcji ludzi. W budynku dawnej szkoły im. I.L. Pereca (ul. Krótka 22) znajdował się żydowski szpital zakaźny – Niemcy rozstrzelali na miejscu część pacjentów. W czerwcu 1943 Niemcy zamordowali nieustaloną liczbę Żydów, ukrywających się w zabudowaniach przemysłowych przy ul. Krótkiej. Po wojnie niektóre zakłady wznowiły działalność (część z nowym zarządem i nazwami), następnie większość z nich upaństwowiono. Bazę dawnej „Metalurgii” wykorzystywały Częstochowskie Zakłady Metalowe Przemysłu Terenowego (późniejsze Częstochowskie Zakłady Metalowe „Domgos”; w latach 80. przy ul. Krótkiej 16 znajdowała się siedziba dyrekcji Zakładów). Pod nr. 15 produkcję prowadziły Częstochowskie Zakłady Zabawkarskie Przemysłu Terenowego. W 1972–80 działalność prowadziło przy nich → muzeum zabawek; ta nieistniejąca już częstochowska placówka kultury do dziś funkcjonuje w pamięci mieszkańców różnych rejonów Polski. Na przestrzeni lat przy ul. Krótkiej pracowało kilka placówek edukacyjno-wychowawczych, m.in. nieistniejące obecnie: żydowskie placówki wychowawcze, Przedszkole Częstochowskich Zakładów Metalowych nr 31 (pod nr. 9) i Dom Dziecka Braci Szkolnych (później Państwowy Dom Dziecka; pod nr. 28), a także działające nadal: → Zespół Szkół Zawodowych Specjalnych im. Marii Grzegorzewskiej (pod nr. 22; placówka w 1959 przejęła ten obiekt wcześniej użytkowany przez Szkołę Podstawową nr 4, którą przeniesiono na ul. Warszawską 142) oraz Prywatna Szkoła Podstawowa „Sokrates” (pod nr. 44). Obecnie przy ul. Krótkiej funkcjonuje szereg firm i punktów usługowych.

Książka adresowa miasta Częstochowy 1947, [b.m.r.w.], s. 80; – Spis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie na 1939 r., s. 50; Spis telefonów województwa częstochowskiego sporządzony według stanu abonentów na dzień 30. 06. 1990 r. Rok 1990/91, [b.m.r.w.], s. 31, 36; – Jadwiga Borowska-Antoniewicz, Urbanistyka i rozwój przestrzenny, [w:] Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. Okres staropolski, redakcja Feliks Kiryk, t. I, Częstochowa 2002, s. 472; – Juliusz Braun, Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1959, s. 28; Juliusz Braun, Częstochowa. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1977, s. 24, 25; – Jan Pietrzykowski, Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945, Katowice 1985, s. 170, 177; – Przewodnik po Jasnej Górze, Częstochowie i okolicy. Przemysł, Częstochowa 1946, s. 2–6; Witold Zembrzuski, Przewodnik informator po Częstochowie i okolicy z planem miasta, [b.m.w.] 1958, s. 168, 170; – Żydzi Częstochowianie. Współistnienie – Holocaust – Pamięć, Częstochowa 2004 [b.p.]; – Robert Kazimierski, „Ulice Częstochowy”, s. 33 (maszynopis w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego); materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski