Kolejowe Przysposobienie Wojskowe (KPW)

Kolejowe Przysposobienie Wojskowe (KPW), paramilitarna organizacja ideowo-wychowawcza działająca wśród pracowników Polskich Kolei Państwowych (PKP) i ich rodzin; istniała w 1927–39. Znajdowała się pod patronatem Ministerstwa Komunikacji, lecz faktyczny nadzór nad nią sprawował Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego oraz jego terenowe agendy. Najniższą strukturą organizacyjną KPW było ognisko. Organizacja zajmowała się wyszkoleniem ogólnym (techniczno-kolejowym i wojskowym), wychowaniem obywatelskim oraz sportem i wychowaniem fizycznym, a także świadczeniem pomocy rodzinom zrzeszonych. Pod egidą KPW zakładano chóry, zespoły regionalne, orkiestry, biblioteki, organizowano zawody sportowe. W 1939 liczba członków KPW osiągnęła ponad 113 tys., skupionych w kręgach i ogniskach. Częstochowskie ognisko KPW miało siedzibę w → Belwederze, pawilonie koło dworca głównego PKP; podlegało warszawskiemu okręgowi organizacji. W 1931 ognisko częstochowskie otrzymało sztandar. W Częstochowie KPW prowadziło m.in. ćwiczenia z zakresu obrony przeciwchemicznej, urządzało uroczystości wręczenia dyplomów przeszkolonym członkom oraz organizowało (od 1929) wydarzenia kulturalne (łączone z obchodami rocznic, np. wybuchu powstania styczniowego), a także zabawy taneczne. 14 V 1933, z okazji „Święta Pracy” KPW (obchodzonego w całej Polsce pod patronatem ministra Komunikacji), przy siedzibie częstochowskiej organizacji uroczyście otwarto boisko do gry w siatkówkę i koszykówkę (zostało ono urządzone przez członków KPW). W 1936 na boisku im. Józefa Piłsudskiego przy ul. Pułaskiego w Częstochowie odbyły się rejonowe sportowe zawody eliminacyjne ognisk KPW (brało w nich udział około 100 zawodników i zawodniczek – z Sosnowca, Dąbrowy, Kłomnic, Łaz i Częstochowy). Od marca 1939 w związku z zagrożeniem wojennym, pod auspicjami KPW gromadzono materiały nawierzchniowe, mostowe i budowlane. Zorganizowano pociągi robocze oraz wydzielono oddziały techniczne KPW przeznaczone do szybkiego przerzucania wraz ze sprzętem i materiałami niezbędnymi do naprawy zniszczeń. Na terenie poligonu na Aniołowie k. Częstochowy (obecnie jest to obszar częstochowskiej dzielnicy Aniołów) szkolono kolejarzy w zakresie używania ładunków wybuchowych przy niszczeniu urządzeń kolejowych. W przyczółkach i filarach mostów, przez które przebiegały linie kolejowe w Częstochowie i okolicach przygotowano komory na materiały wybuchowe. Trwały szkolenia i prace budowlane związane z bierną obroną przeciwlotniczą oraz przeciwgazową. Przygotowania te koordynowało dowództwo → 7 Dywizji Piechoty. We wrześniu 1939 częstochowscy kolejarze z KPW zostali ewakuowani do Warszawy, gdzie brali udział w rozładunku transportów, ochronie mienia państwowego, usuwali w stolicy skutki bombardowań, walczyli z pożarami oraz ściągali porzucone i rozbite pociągi na stację Warszawa Wschodnia; działali tam do kapitulacji miasta. Funkcje prezesów częstochowskiego ogniska KPW pełnili: w 1929 – Zygmunt Hankiewicz, a w 1936 – Karol Szadkowski.

Alicja Bernaś-Kostynowicz, Społeczeństwo polskie w wojnie obronnej 1939. Współdziałanie ludności cywilnej z wojskiem w okresie zagrożenia i działań wojennych, Warszawa 1988, s. 61; – Tomasz Haładyj, Dojazd do dworca, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 14 XII 2004, s. 4; – Andrzej Nowakowski, Katastrofa kolejowa w Świnnej Porębie. Ostatnie dni pokoju na ziemi wadowickiej w 1939 r., „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny” 2019, nr 22, s. 117; – Adam Śliwa, Przysposobienie Wojskowe, cz. 2, [w:] Wielki leksykon uzbrojenia. Wrzesień 1939, t. 221, Warszawa 2021, s. 24; – „Goniec Częstochowski” 1933, nr 108, s. 3, nr 110, s. 5, nr 111, s. 4, 1936, nr 150, s. 6; „Ilustrowany Kuryer Codzienny” 1936, nr 14 (dodatek do nr 90), s. 2; „Kolejowe Przysposobienie Wojskowe” 1929, nr 4, s. 28, 1931, nr 2, s. 9; – Jan Dobrowolski, Aleksander Gąsiorski, „Życie koszarowe żołnierzy częstochowskiego 27 pułku piechoty w ostatnich latach Drugiej Rzeczypospolitej” (maszynopis w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego, s. 82–83); materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski