Federman Rafał

Federman Rafał (1892–1972), ekspedient, działacz polityczny i związkowy, radny miejski, pisarz i dziennikarz. Był najmłodszym z synów Dawida Pawła i Gitli z Rudników, która prowadziła szynk przy ul. Garncarskiej oraz wytwórnię wody gazowanej. Według oficjalnego, opóźnionego aktu urodzenia, przyszedł na świat 24 III 1892 (kwestionował tę datę, twierdził, że ojciec podał nieprawidłową wcześniejszą, aby przez zmniejszenie różnicy wieku między nim a starszym synem Zalmanem uchronić tamtego przed służbą wojskową w armii rosyjskiej).

Federman w dzieciństwie był bardzo pobożny, chodził z ojcem do sztybla, a nawet jeździł z nim do cadyka do Rozprzy. Uczęszczał do chederu Majera Gliksmana (przy ul. Warszawskiej 21, w domu Goldmana), później do Fajwla Awigdora. W 1902 bardzo przeżył zajścia antyżydowskie w Częstochowie. W 1904 po wygranej ojca na loterii państwowej poszedł do żydowskiej szkoły miejskiej prowadzonej przez → Markusa Ledera. W tr. zrobił na nim duże wrażenie pożar w fabryce → Daniela Landaua, w którym zginęły cztery żydowskie dziewczęta (większość z nich pochodziła z ulicy Garncarskiej, przy której mieszkał); bez wiedzy rodziców wziął udział w ich pogrzebie. Uczęszczał na tzw. giełdę SDKPiL (miejsce spotkań członków tej partii), która odbywała się przy ul. Ogrodowej. Wstąpił do „grupy żargonowej” tej partii. Uczestniczył w nielegalnej masówce prowadzonej przez Leona Kopińskiego w podmiejskim lesie. Po śmierci ojca w 1905 pomagał matce, prowadząc wytwórnię wody gazowanej. Na strychu fabryczki gromadził kolportowaną nielegalną literaturę; podczas rewizji policja znalazła ten skład, aresztowano wówczas matkę jako właścicielkę zakładu. Uwolniono ją po zapłaceniu grzywny. Federman uczestniczył w wydarzeniach rewolucji 1905–07 w Częstochowie, podczas agitacji przed wyborami do II Dumy (1906) został aresztowany (prowadzeniem szynku i utrzymaniem rodziny zajął się wówczas starszy brat, Szaja, a wytwórnię wody sodowej przejął szwagier, mąż najstarszej siostry Hindy). Po uwolnieniu został pracownikiem biurowym u Maurycego Lipskiego. Po kilku miesiącach zwolniono go. Znajomość z członkami Syjonistyczno-Socjalistycznej Partii Robotniczej i wpływ Mendla Szuchtera oraz Emanuela Klajnmana sprawiły, że przeszedł do tej organizacji. Zagrożony był zatrzymaniem przez policję, dlatego brat Zalman (pracujący w fabryce farb Aleksandra Wolberga) skłonił go do opuszczenia zaboru rosyjskiego. Federman wyjechał do Krakowa, zamierzał tam uzyskać maturę; mieszkał na Podgórzu i obracał się głównie w środowisku emigrantów z Królestwa Polskiego. Kiedy nieco osłabły represje władz, wrócił do Częstochowy i zatrudnił się jako subiekt w składzie aptecznym → Maurycego Neufelda. Udzielał się w sferze kultury, uczestniczył w pracach sekcji teatralnej → Towarzystwa Muzyczno-Literackiego „Lira” oraz Żydowskiego Towarzystwa Literackiego. Brał udział w sporze o język jidysz; m.in. wygłosił prelekcję w obronie tego języka (odpowiedzią było wystąpienie L. Kopińskiego optującego za hebrajskim). Nadal zaangażowany był w działalność polityczną. Wraz z bratem Zalmanem przebywał w Wiedniu na zjeździe organizacji terytorialistycznej i konferencji partii syjonistów socjalistów; jednym z jej organizatorów był Częstochowianin Icchak Górski (w Wiedniu przebywali wówczas → Józef Kruk i Majer Fajnrajch). W 1913 został wezwany do odbycia służby w wojsku rosyjskim; wówczas Federmana wybronił M. Neufeld, który zapłacił pośrednikowi (500 rubli gotówką i 500 rubli wekslem) za jego uwolnienie od poboru. Jednak pod wpływem J. Kruka Federman opuścił posadę w składzie aptecznym i rozpoczął działalność partyjną. Był przewodniczącym organizacji częstochowskiej → Farajnikte. Od listopada 1918 jako jej przedstawiciel zasiadał w → Częstochowskiej Radzie Robotniczej. W 1919 kandydował do Sejmu Ustawodawczego z listy Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej Farajnikte (bez powodzenia). W 1922 po rozłamie w partii przeszedł do Partii Niezależnych Socjalistów, a wkrótce do Ogólnożydowskiego Związku Robotniczego → Bund. W latach 30. wraz z Mojżeszem Ledermanem należał do kierownictwa Bundu. Federman trzykrotnie wybierany był do Rady Miejskiej (RM) w Częstochowie: w 1919 z ramienia Farajnikte, w 1925 i w 1927 z ramienia Bundu. Stanisław Nowak wspomina Federmana jako „rekordzistę co do ilości przemówień na posiedzeniach Rady Miejskiej”. W 1927–30 pełnił funkcję sekretarza RM. Pracował w komisjach RM: regulaminowo-prawnej, sanitarnej i opieki społecznej (w 1919–25), a także oszczędnościowej (1925–27), regulaminowej i oświatowej (1927–30). Zasiadał też w Komitecie Rozbudowy Miasta i w Radzie Szkolnej Miejskiej. W 1921 reprezentował Częstochowę na zgromadzeniu ogólnym Związku Miast Polskich. Federman był znanym działaczem związkowym, członkiem zarządów: Związku Pracowników Biurowych i Handlowych, Związku Zawodowego Piekarzy. Wraz z → Józefem Aronowiczem i → Jakubem Żarnowieckim w 1920 zasiadał w centralnej radzie Robotniczych Związków Zawodowych. W 1919 był współzałożycielem, później członkiem zarządu Spółdzielni Robotniczej „Zjednoczeni” (przy ul. Spadek 7, od 1931 Garibaldiego). Federman był współredaktorem pism „Dos Naje Wort” (1919–25) i „Unzer Weg”, które kierowano przede wszystkim do członków Bundu. Wydawał tygodnik „Arbeter Cajtung”; publikował doniesienia z Częstochowy w będzińskiej gazecie „Bendin Anonsn-Blat”. Należał do powołanej przez Bund Centralnej Żydowskiej Organizacji Szkolnej CISZO (Centrale Jidisze Szuł Organizacje); był członkiem komitetu częstochowskiego tejże organizacji. Od 1924 pracował jako urzędnik w Powiatowej Kasie Chorych, w oddziale ubezpieczeń pracowników umysłowych. W okresie rządów sanacyjnych, po odmowie podpisania deklaracji lojalności, został zwolniony z pracy. Wysłał wówczas żonę i córkę do Paryża do swojej szwagierki. Dwukrotnie sam wyjeżdżał do Paryża, jednak na wezwanie centralnego komitetu partii powrócił do Polski. Przyjechał do Warszawy i objął funkcję jednego z sekretarzy związku zawodowego pracowników handlowych. Na pewien czas przeniósł się do Łodzi, tam też pracował w związku zawodowym. W 1935 rada krajowa związków zawodowych nominowała go sekretarzem Centralnego Zarządu Związku Drukarzy w Polsce; organizował strajki drukarzy, był dwukrotnie aresztowany. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 opuścił Warszawę (6 września) i wraz z grupą przywódców partii dotarł 17 września do Pińska, trzy dni później wkroczyli tam Rosjanie. W mieście pozostał do 13 X 1939, wkrótce z grupą towarzyszy przedostał się do Wilna. Wszedł tam do komitetu pomocy uchodźcom; wraz z Andzią Monowicz zorganizował kuchnię. W 1940 otrzymał wizę amerykańską, uzyskał wizy tranzytowe przez Związek Radziecki i Japonię. 22 IX 1940 opuścił Litwę i 7 X 1940 z grupą 30 osób uratowanych przez komitet robotniczy wsiadł we Władywostoku na japoński statek i 30 X 1940 przypłynął do Vancouver, a później do Seattle (stan Waszyngton). Spotkał się ze znanym wydawcą pism żydowskich z Częstochowy → Mosze Cieszyńskim. Od 5 XI 1940 przebywał w Nowym Jorku, zatrudnił się w sklepie. Działał w United Tshenstokhover Relief Committee; jako jej przewodniczący starał się przekonać ziomków, że muszą przejąć rolę zniszczonej podczas wojny gminy częstochowskiej (kehili). Przez cały czas w Stanach Zjednoczonych uważał się za członka polskiego Bundu. Szukał kontaktu z towarzyszami partyjnymi. Działał aktywnie w komitecie pomocy; współpracowali tu Częstochowianie różnych ugrupowań religijnych i politycznych. Połączyła ich idea wydania księgi Częstochowscy Żydzi (Czenstochower Jidn). Po 1945 został wiceprzewodniczącym American Section of the World Federation of Polish Jews. Opublikował kilka prac; najobszerniejszą z nich i najważniejszą jest Baj di tajchn Warte un Ist Riwer (Nad rzekami Wartą i East River); zbeletryzowane wspomnienia, napisane w 1953–55, a wydane w 1957 w Nowym Jorku. Autor wykorzystał tu swoje obszerne wspomnienia Fun majn łeben (Z mojego życia), opublikowane w 1947 (zmienił tylko narrację na trzecioosobową). W 1958 był najważniejszym członkiem zespołu redakcyjnego i autorem wielu artykułów i wspomnień w księdze pamięci Czenstochow. Najer cugob-materiał cum buch „Czenstochower Jidn” (Częstochowa. Nowy suplement do książki „Częstochowscy Żydzi”). Federman był energicznym organizatorem, dobrym mówcą wiecowym, łatwo zyskiwał poparcie i popularność w środowisku żydowskim. Brakowało mu jednak wykształcenia i obycia, ustępował w tym wielu przywódcom żydowskim, a w środowisku polskim był przyjmowany z niechęcią. Jako człowiek porywczy i niechętny do ustępstw, w rezultacie był mało skuteczny. W gazetach partyjnych pełnił rolę redaktora odpowiedzialnego, nie miał decydującego wpływu na treść artykułów. Chociaż pisał w jidysz bardzo sprawnie, nie był wybitnym publicystą. Także jako pisarz był bardzo jednostronny. Dążył do zbliżenia wszystkich częstochowskich Żydów w namiastce żydowskiej gminy wyznaniowej, choć w formach kulturalnych i społecznych. Zm. 1 VI 1972 w Nowym Jorku, w dzielnicy Jackson Heights (Queens).

Jego żoną (od 1922) była Rywka Cukier. Mieli jedno dziecko, Haję Sarełę (ok. 1923 – 24 X 1936 Paryż). Z żoną spotkał się w Stanach Zjednoczonych 9 IX 1947, po siedmiu latach rozłąki.

Magdalena Mizgalska-Osowiecka, Żydzi w samorządzie miasta Częstochowy w latach 1927–1939, Warszawa 2017, s. 189–190 (biogram); – Bolesław Drobner, Bezustanna walka. Wspomnienia 1919–1935, t. II, Warszawa 1965, s. 69; Rafał Federman, Fun majn łebn (Z mojego życia), [w:] Czenstochower Jidn (Żydzi częstochowscy), pod red. R. Mahlera, Nowy Jork 1947, s. 374–398; Stanisław Nowak, Samorząd m. Częstochowy w latach 1916–1931. Z moich wspomnień, cz. III, Częstochowa 1994, s. 41, 49; – Rafał Federman, Baj di tajchn Warte un Ist Riwer (Nad rzekami Wartą i East River), Nowy Jork 1957; Czenstochow, Nowy Jork 1958. Perspektiwn fun „Bund”. Gedanken un majnungen cum 70-joriker jubl fun „Bund” (Perspektywy „Bundu”. Myśli i poglądy z okazji 70-lecia „Bundu”), Nowy Jork 1968; Ansztot a sach „dach-organizacjes” ajn jidisze kehile (Zamiast wielu organizacji-parasoli jedna żydowska gmina), Nowy Jork 1971; Edmund Bąkowski, Z dziejów walk klasowych proletariatu okręgu częstochowskiego w latach 1918–1939, Częstochowa 1978, s. 71, 90, 91, 93, 208; Rudolf Korsch, Żydowskie ugrupowania wywrotowe w Polsce, Warszawa 1925, s. 22–52 i 71–82; Anna Kozłowska, Żydowski ruch teatralny w Częstochowie, „Biuletyn Instytutu Filozoficzno-Historycznego WSP w Częstochowie” 1996, nr 7, s. 45, 46; Tomasz Mielczarek, Organizacje robotniczych partii żydowskich działających w Częstochowie w latach 1918–1939. Zarys problematyki, Almanach Częstochowy 1990, s. 44, 45, 48; Jerzy Mizgalski, Tożsamość polityczna polskich Żydów w XIX i XX wieku na przykładzie Częstochowy, Częstochowa 2008, s. 145, 146, 181; – „Goniec Częstochowski” 1916, nr 67, s. 3; – Informator handlowo-przemysłowy m. Częstochowy na 1928 r., Częstochowa [1928?]; – Archiwum Państwowe w Częstochowie, Magistrat Częstochowy 5583; zespół nr 58, akt ur. 115/1896 (opóźniony); – Materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Wiesław Paszkowski, Juliusz Sętowski