Fabryka Wyrobów Celuloidowych Seweryna Landaua

Fabryka Wyrobów Celuloidowych Seweryna Landaua, założona w Częstochowie w 1888. Początkowo należała do Józefa Landaua, od 1899 właścicielem był jego syn → Seweryn Landau (1866–1926). Pierwotnie działała przy Nowym Rynku (obecnie → Pl. Daszyńskiego), zaś później przeniesiono ją do budynku przy ul. Teatralnej (obecnie Al. → Kościuszki). Początkowo pracowały tam głównie kobiety narodowości żydowskiej; w 1905 w zakładzie zatrudnionych było około 120 osób. 12 IX 1905 w fabryce wybuchł pożar – w wyniku eksplozji łatwopalnego celuloidu zginęły cztery robotnice. Konspiracyjny Częstochowski Komitet Robotniczy → Polskiej Partii Socjalistycznej zarzucił Landauowi (oraz architektowi miejskiemu i inspektorowi fabrycznemu) przyczynienie się do tragedii – w jednej z ulotek stwierdzono, że na skutek skąpstwa właściciela nie wybudowano osobnego magazynu na materiały celuloidowe, a składowano je obok miejsca pracy ludzi, przez co pożar szybko ogarnął pomieszczenia z pracownikami, uniemożliwiając im bezpieczną ewakuację. Landau wypłacił rodzinom ofiar odszkodowanie, następnie wybrał nową lokalizację fabryki – na posesji przy ul. Jasnej (obecnie ul. Waszyngtona 14). W nowym zakładzie pracowało 300 osób (w składzie załogi nie było już Żydów). Produkowano w nim grzebienie, opakowania, różnego rodzaju zabawki. Wyroby wysyłano głównie na tereny Rosji. W 1909 podczas → Wystawy Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie fabryka otrzymała za swoje wyroby brązowy medal. W okresie międzywojennym kilka razy zmieniano nazwę firmy; w latach 30. funkcjonowała jako Fabryka Lalek i Zabawek Celuloidowych Seweryn Landau. Pod koniec lat 30. właścicielami fabryki byli: syn Seweryna – Eugeniusz Landau (1903–42) i Mendelson. W czasie II wojny światowej urządzenia fabryki zabawek zostały wywiezione przez Niemców. Pod jej adresem ulokowano młyn (fabrykę przetworów zbożowych) Tadeusza Tomskiego, a następnie – ewakuowane przez Niemców ze Lwowa – Zakłady Mechaniczne „Ferrum”. Po zakończeniu okupacji niemieckiej w zabudowaniach dawnej fabryki Landaua rozmieszczono magazyny Centrali Rybnej oraz kompanię gospodarczą wojsk radzieckich. 16 IV 1945 inż. Jerzy Niemczyk, właściciel fabryki przyrządów i narzędzi w Warszawie, otrzymał od Krajowej Rady Narodowej polecenie zorganizowania w Częstochowie podobnego zakładu. W budynkach byłej wytwórni zabawek S. Landaua urządzono Fabrykę Maszyn Rolniczych „Ferrum”, pod zarządem państwowym (w 1947 działała pod adresem: ul. Roli Żymierskiego 9; obecnie jest to ul. Śląska). Wkrótce inż. J. Niemczyk stał się pełnoprawnym prywatnym właścicielem zakładu, lecz 29 V 1949 fabrykę „Ferrum” znacjonalizowano i przemianowano na Częstochowską Fabrykę Narzędzi – Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione. W 1954 i 1955 załoga została wyróżniona sztandarem przechodnim za osiągnięcia produkcyjno-techniczne i ekonomiczne. 1 VII 1962 została połączona z Częstochowską Fabryką Pras (dawniej – → Fabryka Maszyn i Odlewnia braci Kanczewskich), odtąd firmy działały jako → Częstochowska Fabryka Urządzeń Mechanicznych; obiekt przy ul. → Waszyngtona stał się Zakładem Narzędzi tej fabryki. Budynki przemysłowe przy ul. Waszyngtona, w większości parterowe, nie były odpowiednie dla tego rodzaju działalności, brakowało możliwości rozbudowy; przestarzały był również park maszynowy. Ponadto zakład był uciążliwy dla mieszkańców i instytucji w śródmieściu Częstochowy. W 1964 podjęto decyzję o likwidacji siedziby Zakładu Narzędzi w centrum miasta (w II połowie lat 60. rozpoczęto przenoszenie tej wytwórni do nowego obiektu przy ul. Rolniczej). Stare zabudowania dawnej fabryki S. Landaua wyburzono przed 1971, a następnie na placu urządzono skwer oraz parking.

Amtliches fernsprechbuch für das Generalgouvernement 1941, s. 327; Książka adresowa miasta Częstochowy 1947, [b.m.r.w.], s. 88; Spis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Krakowie na 1939 r., s. 50; – Żydzi częstochowscy. Słownik biograficzny, pod redakcją Juliusza Sętowskiego, Częstochowa 2020, s. 290–291; – 100 lat Fabryki Urządzeń Mechanicznych, [b.m.r.w.], s. 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 35; – Dorota Czech, Kalendarium przemysłu i rzemiosła Częstochowy i okolic, „Almanach Częstochowy” 2010, s. 92–93; – Tomasz Haładyj, Tadeusz Piersiak, Joanna Skiba, Spacerownik po Częstochowie, [b.m.r.w.], s. 54; – Juliusz Sętowski, Pożar, „Jasne, że Częstochowa” 2015, nr 43, s. 17; – Franciszek Sobalski, Przemysł częstochowski (1882–1914), Częstochowa 2009, s. 176, 177.

Paweł Michalski