Elanex. Przędzalnia Czesankowa im. M. Koszutskiej, Elanex S.A.

Elanex, Przędzalnia Czesankowa im. M. Koszutskiej, Elanex S.A., włókienniczy zakład przemysłowy w Częstochowie istniejący w 1889–2003. Zbudowany u zbiegu rzek: Warty, Konopki i Stradomki przez francuską spółkę akcyjną. Budynki zakładu i obiekty przyfabryczne zaprojektował architekt Edward Lilpop. W pierwszym okresie istnienia fabryka funkcjonowała pod nazwą „Zakłady Motte, Meillassoux i Caulliez”. Jej kadra składała się początkowo ze specjalistów francuskich. Zatrudniano tam 402 robotników, w tym 160 kobiet (pochodzących głównie z podczęstochowskich wsi). Częstochowski zakład szybko się rozwijał, wybudowano także filie fabryki w Łodzi (1900) i Lublińcu (1911). Przy przędzalni działała spółdzielnia spożywców „Przyjaźń”, która w 1911 weszła w skład częstochowskiej spółdzielni „Jedność”. Na terenie zakładu byli aktywni emisariusze partii socjalistycznych; w 1906, w czasie rewolucji na ziemiach polskich, z ręki bojowców organizacji socjalistycznych zginął dyrektor „Motte” – Henryk Jacout. Po 1907 wśród robotników zakładu zaczął zdobywać wpływy Chrześcijański Związek Robotników. Po zajęciu Częstochowy przez Niemców w 1914 fabryka zawiesiła produkcję. Niemcy wywieźli surowce i metale kolorowe, należące do zakładu, zaś maszyny i urządzenia zdewastowano. Robotnicy musieli szukać zatrudnienia na terenie Niemiec. Po listopadzie 1918, ze względu na niestabilną sytuację geopolityczną w Polsce i w Niemczech, położenie fabryki „Motte” było nadal niepewne. Na przełomie 1918/19 działała na terenie zakładu Rada Delegatów Robotniczych. W II połowie 1919 z Francji przysłano maszyny i surowce niezbędne do wznowienia produkcji. W początkowym okresie 700 osób zatrudnionych w przędzalni pracowało tylko dwa dni w tygodniu, zaś pełną moc produkcyjną fabryka osiągnęła w 1921. W latach 20. zakład znacznie rozbudowano, powstały nowe hale i kotłownia. W 1922 przy fabryce założono Klub Ogólno-Sportowy „Victoria 1922”. W 1926 spółka jawna „Motte, Meillassoux i Caulliez” została przekształcona w spółkę akcyjną „Union Textile”. W 1928–33 dyrektorem naczelnym fabryki był Henryk Stalens, pochodzący z Belgii przemysłowiec, polski działacz patriotyczny oraz społeczny. 3 VI 1933 powstało na terenie zakładu koło Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (prezesem został H. Stalens). W czasie wielkiego kryzysu ekonomicznego na przełomie lat 20. i 30. zakład miał duże problemy ze zbytem, w 1929 czasowo zawieszono produkcję. Załoga fabryki podejmowała strajki w obronie świadczeń socjalnych. Poprawa sytuacji zakładu zaczęła następować w 1933. Rozpoczęto nowe inwestycje, m.in. unowocześniono park maszynowy. W dzielnicy Zawodzie, przy ul. Olsztyńskiej wybudowano osiedle robotnicze (nazywane osiedlem „mottowskim”). Tuż przed wybuchem II wojny światowej w fabryce pracowało około 2,5 tys. osób. Podczas okupacji niemieckiej produkcję znacznie ograniczono; część maszyn oraz surowców wywieziono do Niemiec. W opróżnionych halach Niemcy zorganizowali samochodowe warsztaty naprawcze oraz garaże. Na terenie fabryki działała konspiracyjna grupa Armii Krajowej. 16 I 1945 po wkroczeniu wojsk radzieckich do Częstochowy członkowie AK oraz inni robotnicy rozpoczęli przejmowanie i zabezpieczanie zakładu. Następnie, pod auspicjami Komitetu Fabrycznego (w skład którego weszli działacze komunistyczni), zorganizowano milicję i straż pożarną. Dyrektorem fabryki mianowano Romana Grzywnowicza, członka Polskiej Partii Robotniczej. Jeszcze w styczniu 1945 wznowiono produkcję, liczba zatrudnionych zaczęła szybko wzrastać (w marcu tr. pracowało tam 700 osób). Na początku 1946 fabrykę znacjonalizowano. Od 10 III 1946 nosiła nazwę: Państwowe Zakłady Przemysłu Wełnianego nr 8 w Częstochowie. W latach 50. zakład osiągnął pełną moc produkcyjną, sprowadzono nowe maszyny z Niemieckiej Republiki Demokratycznej. W 1958 patronką fabryki została komunistka Maria Koszutska (14 III 1959 wmurowano na terenie zakładu tablicę upamiętniającą ten fakt). W późniejszym okresie do nazwy przędzalni dodano nowy człon: „Elanex”. W latach 60. i 70. znacznie zmodernizowano park maszynowy, poprawiono logistykę i warunki pracy. Wzrosła produkcja, zwiększono także zatrudnienie. Kierownictwo zakładu zadbało o rozwój działalności socjalnej, kulturalnej (w tym działającej od 1945 orkiestry dętej), zdrowotnej i sportowej. Fabryka zdobyła szereg nagród branżowych. Kryzys ekonomiczny i napięcia polityczne w Polsce w latach 80. wpłynęły niekorzystnie na produkcję, inwestycje i zatrudnienie w zakładzie. Nadal jednak starano się modernizować fabrykę, w 1989 otwarto sklep zakładowy. „Elanex” był jednym ze sponsorów Międzyzakładowego Ośrodka Rehabilitacyjnego, opiekował się Szkołami Podstawowymi: w Olsztynie koło Częstochowy oraz placówką nr 10 w Częstochowie, a także Zespołem Szkół Chemicznych im. P. Findera i Zespołem Szkół Włókienniczych. W 1989 na terenie „Elanexu” działało dwanaście organizacji – społecznych i politycznych. Od lat 90. zaczął się proces upadku fabryki (pozbywano się majątku, by zmniejszyć długi, zaciągano kredyty). Na początku XXI w. pracowało w „Elaneksie” ok. 250 osób. Produkcję zakończono tam 31 I 2003. Obecnie w części budynków dawnej fabryki działają prywatne firmy, pozostałe są opuszczone. W 2017 w związku z planami wielkiej przebudowy infrastruktury komunikacyjnej w centrum Częstochowy i stworzeniem nowego ciągu komunikacyjnego, przechodzącego przez tereny byłej przędzalni, powstało stowarzyszenie „Grupa Elanex”, którego członkowie byli przeciwni wyburzeniu budynków dawnej fabryki i opowiadali się za ich rewitalizacją.

Tomasz Mielczarek, 100 lat Przędzalni Czesankowej im. Marii Koszutskiej „Elanex”, Częstochowa 1989, s. 4–15; – Juliusz Sętowski, Czyn zbrojny organizacji bojowych Polskiej Partii Socjalistycznej w Częstochowskiem 1904–1910, Częstochowa 2003, s. 81; – Tomasz Haładyj, Od firmy Motte do Elaneksu, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 31 I 2003, s. 6; „Głos Narodu” 1946, nr 29, s. 4; „Goniec Częstochowski” 1933, nr 129, s. 3; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski