Dom Starców i Sierot im. Miny Werde

Dom Starców i Sierot im. Miny Werde, oddział → Towarzystwa Dobroczynności dla Żydów. Dom został utworzony przez → Leopolda i Balbinę Werde dla uczczenia pamięci ich córki Miny Mindli Werde (1867–1887). Początkowo nosił nazwę Dom Schronienia Starców i Kalek imienia Miny Werde. W zakładzie tym w ciągu 1901 znajdowało przytułek czternastu pensjonariuszy. Po wzniesieniu drugiego budynku utworzono także sierociniec (po 1901). 31 XII 1912 w obu budynkach było 44 pensjonariuszy, w tym ośmiu mężczyzn, dwanaście kobiet i 24 dzieci. Do I wojny światowej dom utrzymywany był z procentów od legatów, wynoszących 10000 rb., jednorazowych składek, ofiar itp. W latach 20. XX w. budynek sierocińca podwyższono o jedno piętro. W 1923 sierociniec miał dziewięć dużych sal, kuchnię i łazienkę; mieszkało tu 50 dzieci w wieku od trzech do czternastu lat. W Częstochowie było wówczas 250 bezdomnych żydowskich sierot, ale brak funduszy nie pozwalał na przyjęcie większej ilości dzieci. Także starców było wówczas tylko dwunastu. Dom mógł pomieścić 30 starców, kobiet i mężczyzn, oraz 80–90 sierot. Dom Sierot zatrudniał własnych nauczycieli, ale dzieci w wieku szkolnym uczęszczały do szkół miejskich lub Szkoły Rzemieślniczej dla Żydów. Na miejscu dzieci uczyły się robót ręcznych, starano się także uruchomić warsztaty introligatorski i koszykarski. Zakład miał własny zarząd, którego przewodniczącą była Balbina Werde. Domem kierowała → Salomea Starke. Do 1941 do czasu utworzenia → getta w Częstochowie Dom mieścił się na Ostatnim Groszu przy ul. Polnej 2 (obecnie Spadzista 13), a potem został przeniesiony na ul. Garncarską. W okresie → likwidacji getta jesienią 1942 instytucję zlikwidowano, a dzieci i starców zamordowano lub wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Przez cały okres deportacji w budynku „Miny Werde” byli zakwaterowani członkowie formacji pomocniczej policji, którzy uczestniczyli w mordowaniu Żydów.

Rocznik częstochowski. Kalendarz na rok 1903 wydany na korzyść Towarzystwa Dobroczynności dla Chrześcijan w Częstochowie, Częstochowa 1903, s. 91; Handlowiec. Kalendarz dla spraw handlu i przemysłu m. Częstochowy na 1914 r., [Częstochowa 1914?], s. 290, 291; Wiesław Paszkowski, Na częstochowskim cmentarzu żydowskim. Szkice genealogiczne i historyczne, [w:] Tożsamość a stereotypy. Żydzi i Polacy, red. naukowa J. Mizgalski i M. Soja, Częstochowa 2014, s. 289–291.