Dederko Franciszek

Dederko Franciszek (1900–1970?), robotnik, redaktor, urzędnik, działacz polityczny i spółdzielczy, radny miejski.

Służył w Wojsku Polskim; 26 XI 1920 zatwierdzono jego nominację na stopień starszego szeregowego, przeprowadzoną przez Powiatową Komendę Uzupełnień w Częstochowie. W styczniu 1921 skierowano go na Tymczasowe Kursy Dokształcające (klasa 8) w Kielcach; był przydzielony do Wydziału IIIb sztabu Dowództwa Okręgu Generalnego Kielce (Uniwersytet Żołnierski). Należał do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Na początku międzywojnia działał w Częstochowie (być może tożsamy z Franciszkiem Dederką, który w II połowie lat 20. przybył do Sanoka i tam z ramienia PPS prowadził działalność polityczną, m.in. wśród młodzieży). Od końca grudnia 1928 Dederko brał udział w cyklicznych spotkaniach tzw. Żywej Gazetki w siedzibie PPS w Częstochowie, udzielał się jako prelegent i moderator dyskusji. Wygłaszał referaty dotyczące polskich i międzynarodowych zagadnień społeczno-politycznych oraz historycznych. Przemawiał także na wiecach. Zasiadał w kolegium redakcyjnym i był redaktorem naczelnym tygodnika → „Częstochowianin”, organu Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS (OKR PPS). Działał w miejscowych władzach OKR PPS (w 1934 stał na czele dwuosobowego kierownictwa miejskiego). 25 VI 1930 został aresztowany w czasie antyrządowej manifestacji PPS w Częstochowie. W związku z zarządzeniem wyborów do Sejmu III kadencji w 1930 wybrano go (jako członka PPS i mieszkańca Częstochowy) na stanowisko członka Okręgowej Komisji Wyborczej okręgu Częstochowa – Radomsko, lecz funkcji tej nie objął, gdyż 10 X 1930 został aresztowany podczas wiecu w Puszczewie (gmina Węglowice); oskarżono go o prowadzenie antyrządowej agitacji wyborczej (jego miejsce w komisji zajął inny działacz PPS). Ponadto, została przeciw niemu wytoczona sprawa sądowa w związku z jego domniemaną obraźliwą wypowiedzią (o charakterze prywatnym) dotyczącą marszałka Józefa Piłsudskiego (Dederko tłumaczył, że był to żart; uwolniono go od zarzutów). W listopadzie 1931 w czasie procesu brzeskiego w Warszawie, świadek – komisarz Urzędu Śledczego Policji Państwowej w Częstochowie Hipolit Kozłowski – określił Dederkę jako najaktywniejszego agitatora socjalistycznego na terenie Częstochowy. W 1932 Dederko został wybrany do rady nadzorczej Spółdzielczego Stowarzyszenia Spożywców „Jedność” w Częstochowie (w prezydium rady objął funkcję sekretarza). W 1934 należał do zarządu Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS w Częstochowie. W tr. jako reprezentant PPS otrzymał mandat radnego miasta Częstochowy. Odszedł z Rady w czasie trwania kadencji; w wykazie częstochowskich radnych miejskich na 1 IV 1938 nie figuruje. Być może tożsamy z Franciszkiem Dederką, który 7 X 1938 na spotkaniu w warszawskiej dzielnicy Rakowiec (zorganizowanym pod egidą Stowarzyszenia Lokatorów „Szklane Domy”, działającego przy Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej) wygłosił referat pt. „Wrażenia z pobytu za Olzą”. Prawdopodobnie tożsamy z zajmującym w czasie okupacji niemieckiej stanowisko dyrektora Banku „Społem” w Warszawie Franciszkiem Dederką, który był także członkiem konspiracyjnej organizacji Polscy Socjaliści (PS); zajmował się w niej m.in. przechowywaniem organizacyjnych pieniędzy i udostępniał służbowe legitymacje bankowe innym członkom PS. Jest to najprawdopodobniej postać tożsama z przebywającym od 1945 w Poznaniu Franciszkiem Dederką, który zajmował tam różne stanowiska oraz angażował się w akcje na rzecz odbudowy Poznania i Warszawy: od 1945 był dyrektorem Wojewódzkiego Oddziału Banku „Społem” w Poznaniu, w 1947 pełnił funkcję dyrektora Banku Gospodarstwa Spółdzielczego w Poznaniu i był członkiem prezydium (z funkcją skarbnika) Towarzystwa Przyjaciół Młodzieży Szkół Wyższych w tym mieście, w 1948 działał jako przewodniczący komisji rewizyjnej poznańskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego (mieszkał wówczas przy ul. Skarbka 38), a w 1949 był członkiem zarządu (jako skarbnik) Wojewódzkiego Komitetu Odbudowy m.st. Warszawy i Poznania. To prawdopodobnie ta sama osoba co Franciszek Dederko (ur. 10 X 1900, zm. 11 III 1970), pochowany na cmentarzu komunalnym nr 2 Junikowo w Poznaniu (pole 9, kwatera 5, rząd 8, miejsce 285), którego żoną była Alicja z Tomaszewskich (1911–89).

Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Sprawozdanie z działalności w roku 1938, Warszawa 1939, s. 105; – Edmund Bąkowski, Z dziejów walk klasowych proletariatu okręgu częstochowskiego w latach 1918–1939, Częstochowa 1978, s. 232, 381; – Tomasz Chmielewski, Pamięci kolegów – przyjaciół i towarzyszy partyjnych, [w:] Księga pamiątkowa, Sanok 1980, s. 92; – Tadeusz Koral, Akcja sabotażowo-dywersyjna „Polskich Socjalistów”, [w:] Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939–1945. Księga wspomnień, t. I, Warszawa 1994, s. 542–543; – Tomasz Mielczarek, Od „Monitora” do „Gońca Reklamowego”. Dzieje prasy częstochowskiej (1769–1994), Kielce 1996, s. 80, 81; – Jerzy Mucha, 100 lat spółdzielczości spożywców w Częstochowie 1899–1999, Częstochowa 1999, s. 74; – Ryszard Szwed, Radni miasta Częstochowy w latach międzywojennych (1919–1939), [w:] Społeczeństwo Częstochowy w latach 1918–1939, red. Ryszard Szwed, Waldemar Palus, Częstochowa 1997, s. 44, 49; – Tomasz Mielczarek, Burzliwy rok 1930 (z politycznej historii Częstochowy), „Almanach Częstochowy” 1989, s. 50, 51; – Andrzej Notkowski, Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej 1918–1939: przegląd wydawnictw terenowych. Cz. 1, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1989, nr 1, s. 51; – Izabela Szumlas-Majzner, Kampania wyborcza okręgu Częstochowa – Radomsko do Sejmu III kadencji, „Zeszyty Radomszczańskie” 2008, t. II, s. 76, 78; – „Częstochowianin” 1929, nr 6, s. 3, 1930, nr 7, s. 3, nr 24, s. 1; – „Dowództwo Okręgu Generalnego Kielce. Rozkaz nr 124” 26 XI 1920, s. 1; „Dowództwo Okręgu Generalnego Kielce. Rozkaz nr 5” 12 I 1921, s. 2; „Dziennik Bydgoski” 1931, nr 262, s. 5; „Ekonomista” 1948, kwartał IV, s. 160; „Głos Niezależnych Socjalistów” 1924, nr 3–4, s. 9; „Głos Wielkopolski” 1945, nr 202, s. 3, nr 213, s. 4, 1946, nr 100, s. 4, nr 289, s. 1, 1947, nr 88, s. 3, nr 353, s. 2; „Goniec Częstochowski” 1930, nr 236, s. 4, 1932, nr 210, s. 4; „Informacja Prasowa Naczelnej Rady Odbudowy m. st. Warszawy” 1949, nr 41, s. 3; „Kurier Warszawski” 1931, nr 309, s. 4, 6; „Robotnik Drzewny” 1928, nr 9, s. 4; „Życie WSM” 1938, nr 10, s. 210; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski