Częstochowska Fabryka Zapałek

Częstochowska Fabryka Zapałek, powstała w 1882 jako fabryka zapałek K. Gehliga i J. Hucha, była jedną z niewielu tego rodzaju fabryk istniejących w Królestwie Polskim i pierwszą w guberni piotrkowskiej. Jej założycielami byli Karol Gehlig (pochodzący z Wrocławia) i Juliusz Huch (pochodzący z Paczkowa). Pod koniec 1882 występowali oni jako przedstawiciele Częstochowskiej Firmy Handlowej Gehlig i Huch. W 1882 zatrudniała 46 robotników i czterech zagranicznych, jej przybliżony obrót wynosił 20 tys. rubli. W końcu tr. pracowało już 64 robotników, w tym do lat 17 – 10 mężczyzn i 12 kobiet. W 1885–1913 liczba robotników fabryki wzrosła z 66 do 257, wartość produkcji zwiększyła się z 40 do 287 tys. rubli. Na przełomie XIX i XX w. częstochowska fabryka zapałek K. Gehliga i J. Hucha przechodziła szereg zmian prawno-organizacyjnych. W 1912 zakład został przejęty przez Towarzystwo Akcyjne Fabryk Zapałek W.A. Łapuszyn. W 1922 częstochowska zapałczarnia przeszła na własność Polskiego Towarzystwa Przemysłu Zapałczanego z siedzibą w Warszawie. Z kolei w 1925 powstała Spółka Akcyjna do Eksploatacji Państwowego Monopolu Zapałczanego w Polsce, która przejęła również fabrykę zapałek w Częstochowie z udziałem kapitału szwedzkiego (Svenska Tändsticks Aktiebolaget, Jonkoping). Po I wojnie światowej, z powodu postępującej inflacji i braku stabilizacji gospodarczej w kraju, w fabryce często zdarzały się przestoje. Niejednokrotnie pracowano cztery dni w tygodniu, spadała produkcja. 12 III 1924 zakład zamknięto. Został uruchomiony ponownie w końcu lipca tr.; zatrudniał około 100 robotników na jedną zmianę. Sytuacja zaczęła się zmieniać w 1926, wzrosła liczba zatrudnionych robotników oraz eksport zapałek. W okresie kryzysu 1929–33 zatrudnienie ponownie spadło. W latach 20. fabryka sporą część produkcji eksportowała do Chin i Francji. W czerwcu 1930 w zakładzie wybuchł groźny pożar, który zniszczył znaczną część zabudowań i urządzeń. Fabrykę szybko odbudowano i częściowo zmodernizowano (kosztem ok. 200 tys. zł). W okresie międzywojennym częstochowska fabryka wspierała różne akcje społeczne, czasem udostępniała swe wnętrza grupom zwiedzających. W latach II wojny światowej (do stycznia 1945) zakład znajdował się pod niemieckim zarządem powierniczym. Brakowało surowca do produkcji zapałek. Do zapałczarni częstochowskiej ewakuowano maszyny z Fabryki Zapałek w Błoniu pod Warszawą. W okresie wojny częstochowski zakład był jednym z tajnych źródeł dostaw chloranu potasu dla Armii Krajowej (surowiec przewożono do Warszawy, służył do produkcji materiałów wybuchowych). W 1947 wznowiono eksport zapałek, wysyłano je do Szwajcarii, Pakistanu, Izraela, Liberii, Grecji, Wielkiej Brytanii i jej kolonii w Afryce oraz do Kanady, Gibraltaru i Nowej Zelandii. Do 1951 zakład funkcjonował jako Polski Monopol Zapałczany, od 1951 działał pod nazwą Częstochowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego. W pierwszych dwóch dekadach istnienia Polski Ludowej kontynuowano niektóre tradycje fabryki, m.in. wielopokoleniowość załogi. W latach 80. dały się odczuć problemy z maszynami (zamówione w Szwecji urządzenia dotarły uszkodzone), zakład nie nadążał z zaspokojeniem potrzeb rynku krajowego. W 1997 Zapałczarnia stała się pracowniczą spółką akcyjną. 15 III 2008 doszło do pożaru zakładu, straty oszacowano na minimum 2,5 mln zł. W 2010 zaprzestano produkcji. Linia produkcyjna jest częścią istniejącego od 2002 → Muzeum Produkcji Zapałek (w maju 2015 Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył w sądzie wniosek o upadłość muzeum).

Franciszek Jan Pogonowski, Podziemna zbrojownia, Warszawa 1975, s. 66, 67, 73; – Franciszek Sobalski, Częstochowska Fabryka Zapałek 1882–1945, „Almanach Częstochowy” 2007; – Dariusz Złotkowski, Zarys Dziejów Fabryki Zapałek w Częstochowie, [w:] Zapałczarnia w Częstochowie. Historia, teraźniejszość, perspektywy, red. Anna Odrzywolska, Częstochowa – Katowice 2020, s. 14–16, 25–26; – „Życie Częstochowy” 1968, nr 198, s. 6.

Paweł Michalski