„Częstochowianka”. Częstochowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego (CzZPB) „Ceba”

„Częstochowianka”, Częstochowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego (CzZPB) „Ceba”, fabryka włókiennicza w Częstochowie. Powstała na bazie istniejącej od 1882 Fabryki Wyrobów Jutowych „Błeszno”, którą w 1900 zakupiło Towarzystwo Przędzalnicze „La Czenstochovienne” (kapitał francuski). Miała powiązania osobowe i kapitałowe z działającą w Częstochowie od 1890 przędzalnią wełny czesankowej „Motte i Sp.”. W 1900–1932 funkcję prezesa Rady Nadzorczej Towarzystwa Przędzalniczego „Częstochowianka” pełnił Eugeniusz Motte. Do 1924 dyrektorem generalnym „Częstochowianki”(i kierownikiem Zakładu Bawełnianego) był → Achille Marchal. W 1909 w fabryce pracowało około 3450 robotników i robotnic, powstawały w niej wyroby jutowe i bawełniane. „Częstochowianka” była od początku rozbudowywana, inwestowano także w park maszynowy. Fabryka dysponowała własną bocznicą kolejową i osobną siecią wodociągową, obsługującą urządzenia w zakładzie oraz → osiedle fabryczne „Częstochowianki”. W okresie okupacji niemieckiej 1914–18 zakład poniósł straty na skutek rekwizycji i wywózek surowców oraz gotowych wyrobów i spowodowanego przez te działania przerwania produkcji. Przez cały okres swego istnienia fabryka wspierała działania kulturalne, sportowe, uczestniczyła w różnych akcjach na rzecz lokalnej społeczności. Od 1909 funkcjonowało → Towarzystwo Teatralno-Wokalno-Muzyczne fabryki „Częstochowianka”, zaś w 1936 utworzono Klub Sportowy → „Częstochowianka” (działał pod egidą fabryki do początku lat 90.). Załoga angażowała się w działania charytatywne – w 1913 pracownicy działów przekazywali ofiary na rzecz przytułku dla dziewcząt sierot. W grudniu 1935 dyrekcja, urzędnicy i personel techniczny utworzyli komitet pomocy gromadzący fundusze na zakup żywności, odzieży i opału dla potrzebujących mieszkańców częstochowskiej dzielnicy Ostatni Grosz. W okresie międzywojennym fabryka i jej załoga borykały się z trudnościami, np. w marcu 1927 wybuchł strajk pracowników tkalni bawełny, domagających się podwyżek płac (na 10 dni zawieszono pracę). W 1928 na pewien czas wstrzymano produkcję z powodu braku zbytu. W czasie złej koniunktury gospodarczej również skracano dzień roboczy lub zmniejszano ilość dni pracy w tygodniu. 1 IX 1939 po południu fabryka została zbombardowana przez lotnictwo niemieckie – spaleniu uległy tkalnia i farbiarnia bawełny oraz warsztaty. Ponadto w czasie pożaru okoliczna ludność dokonała rabunku mienia zakładu. Podczas okupacji niemieckiej został on przejęty przez niemiecki Urząd Powierniczy (jeszcze we wrześniu 1939, po decyzji niemieckiego nadburmistrza Częstochowy, powiernikiem – kierownikiem fabryki został F. Briese) i działał początkowo pod przedwojenną nazwą. W czasie okupacji na terenie zakładu koncern „Hugo Schneider AG” (HASAG) z Lipska produkował amunicję, ponadto działalność wytwórczą (produkcja kół zębatych) prowadziła tam spółka zależna Fabryki Maszyn Gustava Edmunda Reinhardta z Lipska, występująca pod nazwą „G.E. Reinhardt Zahnradwerke-Ost”. Obie firmy korzystały z przymusowej pracy Żydów, uwięzionych w założonym w 1944 przyfabrycznym obozie (→ Niemieckie obozy pracy 1942–1945); w czerwcu 1944 przetrzymywano tam 280 osób, w kolejnych miesiącach liczba więźniów w tym obozie wzrosła. Na terenie zakładu ulokowane były również warsztaty remontowe czołgów i samochodów. 16, 17 i 18 I 1945, podczas zajmowania Częstochowy i okolic przez wojska radzieckie, fabrykę obrabowano z surowców, urządzeń oraz artykułów spożywczych. 19 I 1945 Przedsiębiorstwo Towarzystwa Przędzalniczego „La Czenstochovienne” przeszło pod zarząd państwowy, a w 1947 zostało znacjonalizowane. W pierwszych miesiącach 1945 fabryka produkowała worki i sienniki z papieru. W maju 1945 uruchomiono produkcję w oparciu o bawełnę. W grudniu 1945 na oddziale przędzalni doszło do dwudniowego strajku. Od 1946 jako filie tej fabryki działały zakłady w Kamienicy Polskiej i Zawierciu. W okresie powojennym fabryka funkcjonowała pod różnymi nazwami – początkowo jako Zakłady Przemysłu Bawełnianego w Częstochowie, a następnie (po likwidacji tkalni jutowej) były to CzZPB w Częstochowie, którym w 1957 roku nadano imię Zygmunta Modzelewskiego. Zakład, znany także pod nazwą „Ceba”, został zmodernizowany w 1966–67 (zamontowano wówczas sprowadzone z ZSRR nowe maszyny). Produkowano w nim przędzę bawełnianą oraz tkaniny bawełniane: surowe i gotowe. W 1991–94 fabrykę zlikwidowano (jako likwidator działał były dyrektor „Ceby” Andrzej Piechocki). Obecnie w jej zabudowaniach działa firma włókiennicza „Polontex” S.A. z Poraja koło Częstochowy, zajmująca się wytwarzaniem firan i obrusów.

Błeszno. Vademecum dzielnicy Częstochowy, red. Juliusz Sętowski, Częstochowa 2022, s. 40–41; – Paweł Michalski, Postawy ludności Częstochowy i okolic w czasie niemieckiego zagrożenia i po ataku III Rzeszy na Polskę w 1939 r., „Almanach Częstochowy” 2016, s. 139; – Jan Pietrzykowski, W obliczu śmierci. Przyczynki do historii Częstochowy w okresie hitlerowskiej okupacji, Katowice 1966, s. 80; – Bohdan Puczyński, Problemy społeczne załogi „Częstochowianki” w latach 1919–1944, „Ziemia Częstochowska” 1961, t. IV, s. 42, 46; – Aleksander Radłowski, Zarys historii rozwoju przemysłu częstochowskiego, „Ziemia Częstochowska” 1961, t. IV, s. 56; – Henryk Ryter, Uruchomienie i nacjonalizacja przemysłu włókienniczego w Częstochowie po II wojnie światowej, „Ziemia Częstochowska” 1970, t. VIII/IX, s. 256, 260, 271, 272, 276, 285; – Bogdan Snoch, Mała encyklopedia Częstochowy, Częstochowa 2002, s. 51; – Franciszek Sobalski, Przemysł częstochowski (1882–1914), Częstochowa 2009, s. 82–94; – Włodzimierz Trąmpczyński, Częstochowa, Warszawa 1909, s. 89; – „Gazeta Częstochowska” 1992, nr 43, s. 3; „Goniec Częstochowski” 1913, nr 36, s. 1, 1936, nr 39, s. 5, 1939, nr 4 (wydanie okupacyjne), s. 3; „Warschauer Zeitung” 1943, nr 171, s. 10; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski