Cmentarz choleryczny w dzielnicy Zawodzie

Cmentarz choleryczny w dzielnicy Zawodzie, nieistniejący obecnie obiekt w okolicach ul. Kusięckiej w Częstochowie. Teren ten (zagłębienie między ul. Mirowską, Górą Kamyk i ul. Złotą) obecnie zajmują nieczynne wyrobiska dawnych kamieniołomów oraz pola. Grzebanie osób zmarłych w czasie epidemii rozpoczęto przy drodze do Kusiąt w I połowie XIX w. Chowano tam mieszkańców Zawodzia, obywateli Częstochowy z różnych klas społecznych, pielgrzymów. Cmentarz przeznaczony był tylko dla katolików. Jego obszar (w 1916 zajmujący 2 morgi) nie był ogrodzony. Niektóre groby były opisane, ponadto znajdował się tam duży krzyż, postawiony w 1894 (w miejsce wcześniejszego). Do 1910 rosły tam dwa jałowce, nazywane przez okolicznych mieszkańców „kawaler” i „panna”. W 1916 w trzech sierpniowych wydaniach „Gońca Częstochowskiego” → Stanisław Rumszewicz opublikował opisy cmentarza, przytaczając nazwiska pochowanych zapamiętane przez mieszkańców Zawodzia oraz anegdoty związane z obiektem. Wówczas jedynym śladem cmentarza był wspomniany duży sosnowy krzyż, pomalowany czerwoną farbą, otoczony płotkiem z drewna, oraz rozrzucone kamienie, które dawniej okalały jeden z grobów W 1916 właścicielem obszaru z cmentarzem cholerycznym był Piotr Wypchlak (na swym terenie zasadził las, gdzie koczowały tabory cygańskie; obok znajdował się po 1945 sad wiśniowy Feliksa Waniela). W 1916 Rumszewicz przewidywał rychłe zniknięcie ostatnich reliktów cmentarza na skutek rolniczej eksploatacji okolicznych pól. Krzyż z 1894 został wyszczególniony na rosyjskiej mapie Częstochowy i okolic, wydrukowanej na początku XX w. Z kolei na mapach z czasu I wojny światowej oraz wydanych w II Rzeczypospolitej nie ukazano już pozostałości nekropolii.

Tomasz Haładyj, Feliks Dzierżyński z ulicy Sezamkowej, „Gazeta Wyborcza. Częstochowa” 20 XII 2005, s. 5; „Goniec Częstochowski” 1916, nr 177, s. 5, nr 179, s. 4, nr 183, s. 4; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.

Paweł Michalski