Brzozowski (Belina Brzozowski) Teofil Władysław

Brzozowski (Belina Brzozowski) Teofil Władysław (1863–1914), lekarz, działacz niepodległościowy i socjalistyczny, społecznik. Ur. 1 VIII 1863 w majątku Zastróże, pow. koniński. Był jedynym dzieckiem Leopolda (1837–1864?) i Józefy z Mianowskich. Ojciec, dzierżawca folwarku, zaginął podczas walk powstańczych 1863–64 (przypuszczalnie tożsamy z Brzozowskim z konińskiego zesłanym do guberni permskiej, który zm. w styczniu 1864).

Po wczesnej stracie ojca Brzozowski żył w trudnych warunkach materialnych; przebywał z matką w Żytniowie i Kaliszu, gdzie uczęszczał do gimnazjum. W czasie nauki w gimnazjum i późniejszych studiów na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego zarabiał na utrzymanie udzielaniem lekcji. Dzięki pomocy materialnej krewnej matki, A. Mianowskiej, ukończył studia i 20 XII 1887 uzyskał dyplom doktora wszech nauk lekarskich Uniwersytetu Warszawskiego. W styczniu 1888 osiedlił się w Kłobucku k. Częstochowy, gdzie rozpoczął praktykę lekarską. Jednocześnie otrzymał posadę lekarza w majątku Ostrowy, będącym własnością Wielkiego Księcia Michała, brata cara Mikołaja II. Ok. 1900 objął również stanowisko lekarza fabrycznego w Hucie „Blachownia” w Blachowni k. Częstochowy. W Kłobucku prowadził rozległą działalność społeczną. Z pomocą miejscowego adwokata Franciszka Witmańskiego podjął starania i w sierpniu 1900 otrzymał zgodę gubernatora piotrkowskiego na utworzenie Straży Ogniowej Ochotniczej. Jako prezes Straży (która w maju 1901 rozpoczęła funkcjonowanie) doprowadził do wybudowania remizy, sali ze sceną, utworzył orkiestrę strażacką. Zbierał fundusze dla poszkodowanych przez pożary (m.in. w październiku 1906 na pogorzelców z Krzepic). W 1906 założył kółko rolnicze, w którym korzystano ze wspólnego sprzętu i uczono się nowych metod gospodarowania i hodowli. Brzozowski, mimo że był lekarzem wiejskim, na bieżąco interesował się rozwojem nauk lekarskich: studiował piśmiennictwo medyczne, posiadał obszerną bibliotekę fachową, utrzymywał stały kontakt ze środowiskiem lekarskim Częstochowy. Od 1895 uczestniczył w Częstochowie w zebraniach kółka samokształceniowego lekarzy, a we wrześniu 1901 wziął udział w zebraniu organizacyjnym → Towarzystwa Lekarskiego Częstochowskiego (TLCz). Upoważniony przez zarząd TLCz, w końcu 1901 przygotował szczegółowe sprawozdanie dotyczące → Szpitala Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie; zwrócił w nim uwagę na niedostatki jedynej tego typu placówki w mieście i wskazał na konieczność budowy nowego obiektu szpitalnego. Opracowanie to, przedstawione na zebraniu TLCz, zostało przesłane do Urzędu Lekarskiego w Piotrkowie. Brzozowski był także autorem referatu Kilka uwag krytycznych o praktyce lekarskiej wśród ludu wiejskiego („Czasopismo Lekarskie” 1903, t. V, s. 1–9) wygłoszonego 14 III w TLCz; ogółem w 1901–09 wystąpił sześciokrotnie jako prelegent na posiedzeniach TLCz, w tym trzykrotnie prezentował najciekawsze i skomplikowane przypadki chorobowe oraz przedstawił jeden odczyt poglądowy (streścił w nim stan nauki w danym przedmiocie). Wielokrotnie zabierał głos w sprawach zawodowych. Był cenionym lekarzem, miał opinię dobrego diagnostyka. Uboższym pacjentom bezinteresownie udzielał pomocy medycznej, a niekiedy finansowej. Według doktora → Stanisława Nowaka życiowo był jednak „mało praktyczny, niezaradny i nie myślał nigdy o jutrze”. Angażował się w działalność społeczną: od września 1906 należał do Towarzystwa Szerzenia Wiedzy w Częstochowie; oddział tego stowarzyszenia utworzył w październiku 1907 w Kłobucku. W sierpniu 1909 został zaproszony do udziału w pracach komisji higienicznej w dziale ogólnokulturalnym → Wystawy Przemysłowo-Rolniczej w Częstochowie; zasiadał w niej ze znanymi lekarzami: → Józefem Marczewskim, → Stanisławem Nowakiem, → Ludwikiem Batawią i Wacławem Kohnem (→ Konarem). Brzozowski, którego sympatie lewicowe były znane i datowały się jeszcze z okresu studiów, na początku 1905 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS); założył i później kierował kołem tej partii w Kłobucku. Od jesieni 1905 był członkiem komitetu fabrycznego PPS w Hucie „Blachownia”, a od 1906 komitetu dzielnicowego Blachownia. Jego dom w Kłobucku pełnił rolę lokalu konspiracyjnego, on sam utworzył „latającą biblioteczkę” literatury nielegalnej, brał udział w kolportażu „Robotnika” oraz w wiecach. Podczas rozłamu w PPS (listopad 1906) Brzozowski, należący w partii do skrzydła niepodległościowego „starych”, opowiedział się po stronie PPS-Frakcji Rewolucyjnej (PPS-FR). Policja posiadała informacje o jego działalności politycznej. W 1910 otrzymał od jednego z Rosjan ostrzeżenie o groźbie aresztowania, w jego mieszkaniu przeprowadzono kilkakrotnie rewizję. Pomimo tego nie opuścił Kłobucka. Aresztowany 22 XII 1910 w wyniku prowokacji → Antoniego Sukiennika, byłego instruktora Organizacji Bojowej PPS-FR, przetrzymywany był w areszcie w Częstochowie, następnie został przewieziony do więzienia gubernialnego w Piotrkowie. Zwolniony 18 III 1911 po wpłaceniu przez rodzinę kaucji w wysokości 2 tysięcy rubli. Powtórnie zatrzymano go 6 IX 1913 i osadzono w więzieniu piotrkowskim. Pomimo obciążających go zeznań (złożonych przez Antoniego Sukiennika i felczera Szlamę Bomsa) nie przyznał się do stawianych mu zarzutów. Ze względu na pogarszający się stan zdrowia (przebyta w młodości gruźlica) uwolniono go z więzienia 27 XI 1913 i pod strażą umieszczono w Szpitalu NMP w Częstochowie; pozostał tam przez kilka miesięcy. W maju 1914, podczas trwającego w Warszawie procesu 82 członków PPS-FR z Częstochowy i Zagłębia Dąbrowskiego, Brzozowski, będący jednym z oskarżonych, dzięki staraniom adwokatów przebywał w Kłobucku. Decyzją Warszawskiej Izby Sądowej z 30 V tr. został skazany na osiedlenie na Syberii. Wyroku tego jednak nie wyegzekwowano z uwagi na stan jego zdrowia. Zm. 3 VIII 1914 w Kłobucku (po zakażeniu się od pacjenta tyfusem plamistym) i został pochowany na miejscowym cmentarzu. W 1926 Magistrat m. Kłobucka ufundował mu nagrobek z czerwonego piaskowca (wykonał go artysta rzeźbiarz Eugeniusz Proszowski); w uroczystości odsłonięcia pomnika brali udział gen. → Mieczysław Dąbkowski, dowódca 7 Dywizji Piechoty, i → Romuald Jarmułowicz, prezydent Częstochowy. Szpital Rejonowy w Kłobucku nazwano w 1989 jego imieniem.

W małżeństwie z Zofią Zabłocką (1869–1922) miał sześcioro dzieci: Wacława (1889–1941), urzędnika bankowego w Warszawie; Zofię (1891–1960), działaczkę PPS-FR, później nauczycielkę, m.in. szkoły powszechnej w Częstochowie i szkoły wiejskiej w Pierzchnie, Aleksandrę Ludmiłę (1894–1942), zamężną z lekarzem → Romanem Szwejdą, urzędniczkę oddziału częstochowskiego Banku Handlowego w Warszawie, która w lutym 1941 została aresztowana wraz z mężem za działalność w organizacji konspiracyjnej „Honor i Ojczyzna” i została zamordowana w Ravensbrück; Stanisława (1895–1898); Tadeusza (1899–1940), inżyniera chemika, pracownika Wojskowego Instytutu Chemii w Warszawie, podporucznika rezerwy, który został zamordowany przez NKWD w Katyniu; Marię (1904–1977), zamężną z Rudolfem Kamanem, lekarkę w gimnazjum im. J. Słowackiego w Częstochowie.

Piotr Szarejko, Słownik lekarzy polskich, t. I, Warszawa 2000, s. 85–86; – Andrzej Brzózka, Doktor Judym z Kłobucka, [w:] Kartki z historii Kłobucka, Kłobuck 1995, s. 98–100; Henryk Janota i inni, Organizacja PPS w Blachowni pod Częstochową, „Kronika Ruchu Rewolucyjnego w Polsce” 1937, t. III, nr 4, s. 229, 233; Stanisław Martynowski, Polska bojowa, Łódź 1937, s. 110, 116; Tadeusz Michalski, Częstochowa i jej lekarze w XIX stuleciu, „Archiwum Historii Medycyny”, 1957, t. XX, nr 4, s. 498–499; Aleksander Nowolecki, Pamiątka dla rodzin polskich, cz. I, Kraków 1867, s. 24 (dot. Leopolda (?) Brzozowskiego); Pamiętnik jubileuszu 25-lecia Towarzystwa Lekarskiego Częstochowskiego 1901–1926, Częstochowa 1926, s. 23, 26; Stefan Rudzki, Lekarze – społecznicy w rewolucji 1905 roku, „Kronika Ruchu Rewolucyjnego w Polsce” 1937, t. III, nr 1, s. 20, 23; – Stanisław Nowak, Z moich wspomnień, cz. II, Częstochowa 1902–1914, Częstochowa 1933, s. 23, 178; – „Częstochowianin” 1929, nr 44, s. 5; „Dziennik Częstochowski” 1906, nr 215, s. 2; „Express Częstochowski” 1929, nr 292, s. 3; „Goniec Częstochowski” 1909, nr 6, s. 3, 1910, nr 137, s. 3, 1912, nr 103, s. 2, 1913, nr 16, s. 3, 1914, nr 131, s. 2, nr 148, s. 3, nr 121, s. 3 (nekrolog), nr 214, s. 3; „Nad Wartą” (dodatek do Gazety Częstochowskiej”) 1959, nr 4, s. 7, 1989, nr 12, s. 3, 1996, nr 12, s. 8 (fot.); – Archiwum Akt Nowych, Archiwum PPS 305/III/t. 14, p. 8, k. 27–29, 305/III/t. 62, k. 1a; Archiwum Państwowe Warszawa, Warszawski Gubernialny Zarząd Żandarmerii 3663 k. 10, 11, Zarząd Żandarmerii Powiatu Warszawskiego 329, k. 188, Piotrkowski Gubernialny Zarząd Żandarmerii 60 k.112; Archiwum Główne Akt Dawnych, Prokurator Warszawskiej Izby Sądowej 70–88, k. 3–4, 7091, k. 1,6–7, 47, 66, 71, 74, 77–78, 86, 93, 96, 7089, k. 53–57, 86, 93, 93, 7093, k. 41, 83, 85, 87–88; – Księga protokołów Towarzystwa Szerzenia Wiedzy w Częstochowie 1906–1921, k. 1, 47 (w posiadaniu Krzysztofa Dziuby); Księga protokołów posiedzeń Towarzystwa Lekarskiego Częstochowskiego 1901–1921; Alicja Szwejda-Gutt, Teofil Władysław Brzozowski. Notatka biograficzna (maszynopis powielany, w posiadaniu autora); – Urząd Stanu Cywilnego Kłobuck, parafia rzymskokatolicka pw. św. Marcina, 1914, akt nr 271 (odpis aktu zgonu Teofila Brzozowskiego w posiadaniu autora); – Informacje wnuczki, Alicji Szwejdy-Gutt z Warszawy.

Juliusz Sętowski