Aleja 14. Dom Frankego

Aleja 14, Dom Frankego, trzypiętrowa kamienica na rogu Alei i ul. → Wilsona, zbudowana w 1901–03. Budynek powstał na miejscu dworku z I połowy XIX w. (rozebranego w 1901), należącego do Augusta, a później Reinholda Schleicherów. W 1895 posesję pozyskał → Adolf Franke, zięć Reinholda Schleichera. Z jego inicjatywy, pod kierunkiem austriackiego architekta Brygiera, wzniesiono nowy gmach; włączono do niego oficynę dawnego dworku (została nadbudowana). Pierwsi lokatorzy wprowadzili się tam w lipcu 1903. Okazały budynek w centrum miasta – z kopułą na narożniku i latarnią na niej, z wieloma ozdobami i mansardowym dachem, należał do najbardziej reprezentacyjnych gmachów Częstochowy. Na przestrzeni lat działało w nim wiele punktów usługowych, sklepów, instytucji. Przed 1939 w Domu Frankego funkcjonowały m.in.: → Hotel „Victoria”, księgarnia K. Rybackiego i Spółki, apteka → Zygmunta Monikowskiego, sklep z tekstyliami „Neo – Bławat”, biuro i sklep Spółki Akcyjnej Handlowo-Przemysłowej „Elibor” Ł.J. Borkowskiego (artykuły metalowe i budowlane), zakład naprawy radioodbiorników Natana Teichnera, księgarnia i kolektura Loterii Państwowej → Antoniego Egera, restauracja braci Bulskich. W podwórzu, pod poziomem gruntu, znajdowała się murowana lodownia. W budynku mieściła się też siedziba Klubu Ogólno-Sportowego → „Victoria”, którego prezesem był dr → Alfred Franke. W kamienicy tej mieszkali lekarze: Alfred Franke, Marian Kijak, → Leon Goldman, → Hipolit Gajsler oraz adwokat Józef Dorf. W czasie II wojny światowej Niemcy nie włączyli obiektu w obszar → getta, lecz w 1941 umieścili w nim robotników przymusowych – rzemieślników pochodzenia żydowskiego, wraz z rodzinami. Pracowali oni na rzecz Niemców, w warsztatach zarządzanych przez Marię Mosiewicz, byłą obywatelkę polską austriackiego pochodzenia. W kwietniu 1943 owych rzemieślników przeniesiono na teren obozu pracy, do tzw. → małego getta. W 1944 Niemcy zorganizowali w Domu Frankego własny hotel i szpital wojskowy. Ponadto, jako obiekt znajdujący się w newralgicznym punkcie miasta, został on w II połowie 1944 prowizorycznie przygotowany do obrony: balustrady dwóch balkonów na I piętrze od strony Alei wzmocniono betonowymi ścianami ze szczelinami. Wejścia do kamienicy od strony Alei zabudowano ceglanymi murami. W czasie walk ulicznych w styczniu 1945 dom nie ucierpiał – stracił jedynie szyby w oknach. Wewnątrz jednak był zdewastowany. Po uporządkowaniu kamienica stała się siedzibą m.in.: Liceum Sztuk Plastycznych (z internatem), Państwowego Urzędu Samochodowego, biur Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego oraz różnych sklepów i punktów usługowych. W latach 60. przeprowadzono nieudany remont obiektu, będący faktycznie jego zniszczeniem. Budynek został ogołocony z większości ozdobnych detali zewnętrznych. Usunięto ostatnie wojenne pozostałości – betonowe wzmocnienia balkonów, ale jednocześnie rozebrano całkowicie wszystkie balustrady i zamontowano nowe – niepasujące do bryły gmachu. W ostatnich latach dokonano tylko pobieżnych remontów z zewnątrz. Parter jest w całości zajęty przez punkty handlowo-usługowe. W 2003 na ścianie kamienicy przy I Alei 14 odsłonięto (przy udziale rodziny) tablicę poświęconą dr. Alfredowi Frankemu, lekarzowi, oficerowi Wojska Polskiego, który po 17 IX 1939 został zatrzymany przez NKWD i uwięziony na terenie ZSRR – tam poniósł śmierć w nieznanych okolicznościach. Do dziś budynek nazywany jest zwyczajowo Domem Frankego.
Włodzimierz Błaszczyk, Dom Frankego, „Gazeta Częstochowska. Nad Wartą” 1969, nr 3, s. 7; – Katalog zabytków sztuki. Miasto Częstochowa. Część 1. Stare i Nowe Miasto, Częstochówka i Przedmieścia, redakcja i opracowanie autorskie Zofia Rozanow i Ewa Smulikowska, Warszawa 1995, s. 88–89; – Stanisław Rybicki, Pod znakiem lwa i kruka. Fragmenty wspomnień z lat okupacji, Warszawa 1965, s 160, 161; – „Dziennik Zachodni” 1955, nr 79, s. 4; – materiały w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego.
Paweł Michalski